Koonfur

Koonfur (sidoo kale loo qoro Koofur ama Koonfurta) waa mid ka mid ah afarta jiho ee ugu waaweyn ee la isticmaalo marka meel la tilmaamayo. Waa jihada ka soo horjeedda woqooyi, waana jihada dhanka cirifka koonfureed ee dhulka u socota. Marka qofku wajiga u jeediyo woqooyi, koonfur waxay ka dambeysaa, bidixdana waxay ku taallaa galbeed, midigtana bari.

Khariidadaha caadiga ah ee casriga ah, koonfur waxaa badanaa lagu calaamadiyaa qeybta hoose ee warqadda. Habkaas ma aha xeer dabiici ah, ee waa caado sawir-khariidadeed oo caalami ah oo la isku raacay. Astaanta khariidadeed ee jihooyinka (rose of winds) waxaa koonfur badanaa lagu soo gaabiyaa xarafka K af-Soomaaliga, ama S luqadaha Ingiriisiga iyo Faransiiska.

Sida loo cabbiro

Marka la eego cabbirka darejooyinka (compass bearing), koonfur waxay ku beegan tahay 180 darejo, marka woqooyi laga bilaabo 0 darejo. Qalabka magnetiga ah ee birta leh (compass) tilmaanta uu bixiyo waxay ku salaysan tahay birlabta dhulka, taasoo aan si buuxda ugu beegnayn cirifyada wareega dhulka; farqigaas waxaa lagu magacaabaa leexashada birlabeed. Sidaas darteed waxaa la kala saaraa koonfurta juqraafiyeed iyo koonfurta birlabeed.

Xiddigiska iyo cirka

Cirifka koonfureed ee cirka ma laha xiddig muuqaal weyn oo si toos ah u tilmaamta, sida xiddiga woqooyi (Polaris) ee woqooyiga. Taa beddelkeeda, dadka ku nool xariiqda hoose ee dhulka waxay caadi ahaan isticmaalaan koox xiddigood loo yaqaan Crux (Iskutallaabta Koonfureed) si ay jihada u helaan. Qorraxda, marka laga eego xariiqda dhexe ee woqooyi, duhurkii waxay u janjeertaa dhanka koonfureed.

Isticmaal juqraafi iyo bulsho

Ereyga koonfur waxaa loo isticmaalaa magacyo goobeed iyo maamul, tusaale ahaan gobollo iyo dalal. Sidoo kale waxaa jira isticmaal siyaasadeed iyo dhaqaale: erayga "Koonfurta Adduunka" (Global South) waxaa loogu talagalay in lagu tilmaamo dalal badan oo ku yaalla Aasiya, Afrika iyo Ameerikada Latiin, oo lagu kala saaro heerka dhaqaale ee ay ku jiraan, ee ma aha oo keliya meesha ay ku yaalliin.