Koonfur Suudaan

Koonfur Suudaan (Ingiriisi: South Sudan) waa dal ku yaal bartamaha-bariga Afrika, oo aan xeeb badeed lahayn. Wuxuu xuduud la wadaagaa Suudaan, Itoobiya, Kenya, Uganda, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Kongo iyo Jamhuuriyadda Afrika Dhexe. Caasimaddiisa waa Juba. Wuxuu madax-bannaanida ku dhawaaqay 9 Luulyo 2011, ka dib afti ay ku dhawaad 99% codbixiyayaasha koonfurta ay ku doorteen ka go'itaanka Suudaan.

Nidaamka dowladda waa jamhuuriyad madaxweyne u taliyo. Luqadda rasmi ah waa Ingiriisi, halka Carabiga Juba iyo luqado deegaan sida Diinka iyo Nuuer ay si baahsan loo isticmaalo. Dhaqaalaha wuxuu si weyn ku tiirsan yahay saliid, taasoo la sheegay inay bixiso ku dhawaad 90% dakhliga dowladda; xisaabaadka la daabacay waxay muujiyaan in boqolkiiba 82 dadka ay ka hooseeyaan xariiqda saboolnimada.

Taariikh: laga soo bilaabo dagaalladii ilaa ka-go'itaanka

Koonfurta waxay muddo dheer dagaallo la gashay dowladaha Khartuum ka taliyay. Heshiiskii Nabadda Buuxda ee 2005 (CPA) wuxuu joojiyay dagaalkii labaad ee sokeeye, siiyayna gobolka maamul is-taliye iyo waqti go'an oo lagu qabto afti. Aftidii Janaayo 2011 ka dib, xilliga kala-guurka wuxuu ku dhammaaday madax-bannaani 9 Luulyo 2011. Ka-go'itaanku wuxuu xallliyay khilaaf, laakiin wuxuu furay kuwo cusub sida xadeynta xuduudaha iyo qaybsiga dakhliga saliidda.

Madax-bannaanida ka dib, Golaha Ammaanka ee QM wuxuu aasaasay howlgalka nabad-ilaalinta UNMISS, oo hadda wali ka warbixiya xaaladda ammaanka iyo dhibaatooyinka bulshada, oo isu diyaariya warbixinnada 90-cisho ee Xoghayaha Guud.

Dagaalka sokeeye iyo heshiiskii 2018

Bishii Diseembar 2013 waxaa dillaacay dagaal sokeeye ka dhex bilowday madaxweyne Salva Kiir iyo Riek Machar, oo isugu jiray qaybsanaan siyaasadeed iyo mid qabiil ku salaysan. Heshiiskii Cusboonaysiiyay ee Xallinta Khilaafka Koonfur Suudaan (R-ARCSS) ee 2018 wuxuu aasaasay dowlad wadaag ah iyo xilli kala-guur. Sebtembar 2024, dhinacyada heshiiskii waxay ku heshiiyeen in xilliga kala-guurka labo sano loo kordhiyo, doorashooyinkana loo dhigo Diseembar 2026.

Xilliyada 2025–2026, xaaladda siyaasadeed way sii adkaatay. Riek Machar oo ahaa Madaxweyne-ku-xigeenka Koowaad waa la xayiray, waxaana Sebtembar 2025 lagu bilaabay maxkamadeynta Juba oo lagu soo oogay eedeymo ay ka mid yihiin khiyaamo qaran. Xafiiska cadaaladda ayaa Abriil 2026 sheegay in dacwadda ka dheeraatay wixii la filayay. Garyaqaanno iyo goobjoogayaal ka warramay waxay sheegeen in dacwaddu ka maqan tahay dammaanadaha caddaaladda, halka xisbiga Machar u tilmaamay dacwad siyaasadeysan.

Dhaqaalaha iyo kaabayaasha

Markii la helay madax-bannaanida 2011, Koonfur Suudaan waxay soo saartay ku dhawaad saddex-meelood laba (2/3–3/4) wax-soo-saarka saliidda ee Suudaanta hore, oo dhan ku dhawaad nus milyan foosto maalintii. Hase yeeshee tuubbooyinka, warshadaha nadiifinta iyo dekedda dhoofinta waxay ku yaalliin dhinaca Suudaan, taasoo dalka ka dhigtay mid ku tiirsan Khartuum. Kaabayaasha waa kuwo yar: qiyaastii 10,000 km waddo oo kaliya 2% laamiga leh, korontana in ka yar 2% dadka ayaa heli kara.

Xaaladda bini'aadannimo

Qorshaha Baahiyaha iyo Jawaab-celinta Bini'aadannimo ee 2026 (OCHA) wuxuu qiyaasay in in ka badan 10 milyan qof — ku dhawaad laba-meelood saddex-meelood ee dadweynaha — u baahan doonaan gargaar nooc ka mid ah. Falanqaynta IPC ee la daabacay waxay muujisay in in ka badan 7.8 milyan qof ay la kulmi karaan gaajo heer qalalaase ah inta u dhaxaysa Abriil–Luulyo 2026, halka 2.2 milyan carruur ka yar shan sano ay khatar ugu jirto nafaqo-darro daran.

Tirakoobka dadweynaha wuxuu ku salaysan yahay qiyaaso, maadaama tirakoobkii ugu dambeeyay ee rasmi ahaa lagu sameeyay 2008 markaasoo dadka koonfurta la sheegay inay ahaayeen 8.26 milyan. Xaflado tirakoob cusub oo buuxa lama fulin ka dib madax-bannaanida.