Kul

Kul (sidoo kale la yiraahdo kulayl ama kuleyl) waa tamar u gudubta hal nidaam oo dabiici ah una gudubta mid kale sababtoo ah kala duwanaanshaha heerkulka (temperature). Marka labo shay oo heerkulkoodu kala duwan yahay ay is taabtaan, tamar ayaa ka socota tan heerkulkeedu sarreeyo kuna socota tan hooseysa, ilaa ay labaduba isku heerkul gaaraan. Xaaladdaas waxaa la yiraahdaa isu-dheelitirka kulaylka.

Kul ma aha wax ku jira shay; waa hab tamar loo wareejiyo. Sidaas darteed lagama sheego in shay uu 'hayo' kul, ee waxaa la sheegaa in kul u gudbay ama ka baxay. Cabbirka kulka waxaa lagu qaadaa halbeegyada tamarta, gaar ahaan joule (J) ee nidaamka SI; waxaa sidoo kale weli la isticmaalaa kalori.

Kul iyo heerkul

Heerkulku waa cabbir muujinaya sida ay u firfircoon yihiin dhaqdhaqaaqa unugyada yaryar ee shayga. Kulku waa tamarta gudubta. Labo shay oo isku heerkul ah oo kala cabbir duwan waxay leeyihiin tamar kulayl oo kala duwan. Tusaale ahaan koob biyo kulul iyo daad biyo ah oo isku heerkul ah, mid walbaa wuxuu leeyahay tamar kala duwan, laakiin kul ma dhex marayo maadaama heerkulkoodu isku mid yahay.

Siyaabaha kulku u gudbo

Saddex hab ayaa caadi ah. Mid: gudbin taabasho ah (conduction), oo kulku ku dhex socdo walxaha adag iyada oo unugyadu is riixayaan. Laba: qulqul (convection), oo dareeraha ama hawada kululi ay kor u kacaan halka mid qaboowi hoos u dego, taasoo wareeg abuurta. Saddex: shucaac (radiation), oo tamartu ku gudubto hirar korantada-magneediska ah, xitaa meel bannaan oo aan hawo lahayn — sida kulka qorraxda ka yimaada.

Awoodda kaydinta kulka

Wax kastaa isku si uma kululaadaan. Awoodda kulka gaarka ah (specific heat capacity) waa tamarta loo baahan yahay in hal halbeeg oo maadada ah heerkulkeeda hal darajo lagu kordhiyo. Biyuhu waxay leeyihiin awood sarreysa, taasina waxay ka dhigaysaa inay kul badan kaydiyaan iyagoo aan si dhakhso ah u kululaan. Sababtaas awgeed badaha waxay saameeyaan cimilada gobollada xeebaha ah.

Sharciyada thermodynamics

Sharciga koowaad ee thermodynamics wuxuu dhigayaa in tamarta la ilaaliyo: kulka nidaam gala wuxuu u kala baxaa tamar gudaha ah iyo shaqo. Sharciga labaad wuxuu muujinayaa in kulku si iskiis ah uga socdo meesha kulul ilaa tan qabow, ee aan lidkeeda dhicin iyada oo aan shaqo la geliyeen — sida mashiinnada barafaynta ee awood korantada u baahan.

Isbeddelka xaaladda

Marka maado ka beddelanto adag una beddelanto dareere ama dareere una beddelanto uumi, waxay qaadataa kul iyada oo heerkulkeedu aanu kor u kicin. Tamartaas waxaa la yiraahdaa kulka qarsoon (latent heat). Tusaale, barafku wuxuu qaataa tamar inta uu dhalaalayo, laakiin wuxuu ku sii jiraa heerkul u dhow eber darajo Celsius ilaa uu dhammaado.