Kulaylka oo Kordha Dunida
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Kulaylka oo kordha dunida (Ingiriisi: global warming) waa kororka celceliska heerkulka hawada iyo badaha ee Dhulka muddo dheer ka dib. Waxaa lagu qiyaasaa cabbirro heerkul oo laga soo ururiyo saldhigyo dhulka ku yaal, doonniyo, badbaadiyeyaal badeed iyo dayax-gacmeedyo. Habka waa in celceliska sannad kasta la barbardhigo mud waqti caadi ah oo la doortay, tusaale ahaan qarniyadii hore ee warshadaynta ka hor.
Waxaa erayga la isticmaalaa marar badan si isku dhafan erayga 'isbeddelka cimilada', laakiin labadu isku mid ma aha. Kulaylka kordhaya wuxuu tilmaamayaa kororka heerkulka; isbeddelka cimiladu wuxuu ku daraa isbeddellada roobka, dabaylaha, heerka badda iyo dhacdooyinka xooggan.
Habka saameynta aqalka dhirta
Qorraxdu waxay Dhulka gaadhsiisaa iftiin. Dhulka qayb ka mid ah wuu nuugaa, kadibna wuxuu dib u soo celiyaa hawo-kulayl (infrared). Gaasaska qaarkood ee jawiga — sida kaarboon laba ogsaydh (CO2), meethaan iyo uumiga biyaha — waxay qabtaan qayb ka mid ah kulaylkaas oo dib u celiyaan xagga dhulka. Habkan ayaa loo yaqaan saameynta aqalka dhirta. Marka uruurinta gaasaskaas kordho, kulaylka la haysto ayaa kordha.
Ilaha kororka gaasaska
Ilaha ugu waaweyn ee kororka CO2 waa gubashada shidaalka lafaha dhulka (dhuxusha, saliidda, gaaska dabiiciga ah) ee tamarta, warshadaha iyo gaadiidka. Waxaa sidoo kale saameyn leh burburinta kaymaha, oo yareysa awoodda dhirtu ay CO2 u nuugto, iyo warshadaha sibidhka. Meethaan wuxuu ka yimaadaa xoolaha, beeraha bariiska, qashinka iyo soo saarista gaaska.
Saameynta la arkay
Waxaa la diiwaan geliyay yaraanta baraf-badeedka Woqooyiga, dhalaalidda barafka buuraha, kororka heerka badda (oo ka dhalata ballaadhinta biyaha kulaylaya iyo barafka dhalaalaya), iyo isbeddel ku yimid xilliyada roobka. Xilliyo kulayl xoog leh iyo abaaro ayaa marar badan la xiriiriyay isbeddelkan. Geeska Afrika waxaa saameeya isbeddelka xilliyada roobka ee Gu' iyo Deyr, taas oo saameysa daaqa iyo beeraha.
Jawaabaha siyaasadeed
Laba nooc oo tallaabo ah ayaa jira: yareynta qiiqa (mitigation) iyo la-qabsiga (adaptation). Yareyntu waxay ku salaysan tahay tamarta cusboonaanaysa, hagaajinta waxtarka tamarta iyo ilaalinta kaymaha. La-qabsigu wuxuu ku saabsan yahay dhisme difaac badeed, beeraha adkaysta abaaraha, iyo nidaamyo digniin hore. Heshiisyo caalami ah oo dowladuhu saxiixdeen ayaa dejiya bartilmaameedyo yareyn.