Kulqaate
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
48 luqadood
Kulqaate (Ingiriisi: endothermic reaction) waa falcelin kiimiko ama hab jireed oo tamar kulayl ah ka nuugta wixii ku hareeraysan. Sababtoo ah tamarta ayaa gudaha u gasha nidaamka, heerkulka bay'ada ku wareegsan wuxuu badanaa hoos u dhacaa inta falcelintu socoto. Erayga wuxuu ka soo jeedaa Giriigga: endo (gudaha) iyo therme (kulayl).
Kulqaatuhu waa liddiga kulbixiye (exothermic), oo ah falcelin kulayl sii daysa oo heerkulka kor u qaadda. Labada nooc waxay ka mid yihiin qaybta cilmiga loo yaqaan termokiimiko, taas oo baarta xiriirka ka dhexeeya isbeddelka walxaha iyo socodka tamarta.
Sababta tamartu u nuugmayso
Falcelin kasta waxaa jira xiriiro atamiga u dhexeeya oo la jebinayo iyo kuwo cusub oo la sameynayo. Jebinta xiriirka waxay u baahan tahay tamar; samaynta xiriir cusubna tamar bay sii daysaa. Marka tamarta loo baahan yahay jebinta ay ka badan tahay tamarta ka soo baxda samaynta, farqiga waxaa laga qaataa deegaanka — taasina waa kulqaate.
Cabbirka termodaynaamiga
Falcelinta kulqaatuhu waxay leedahay isbeddel entalpi oo togan (ΔH > 0) marka cadaadisku joogto yahay. Taas macnaheedu waa in nidaamku uu tamar ka helay dibadda. Falcelintu inay iskeed u socoto (spontaneous) ma xidhna kulqaadashada oo keliya: waxay sidoo kale ku xidhan tahay isbeddelka habowga (entropy) iyo heerkulka, sida ku cad tamarta xorta ah ee Gibbs. Sidaas darteed falcelino kulqaate ah oo badan ayaa iskood u socda haddii habowgu si weyn u kordho.
Tusaalooyin
Tusaalooyinka caanka ah waxaa ka mid ah: milanka cusbooyinka qaar sida ammonium nitrate biyaha, taas oo koobka ka dhigta mid qaboobaya; barafka oo dhalaalaya iyo biyo oo uumi noqonaya; iyo falcelinta fotosintaysiska oo dhirtu tamarta iftiinka ku isticmaasho samaynta sonkorta. Sidoo kale, kala goynta kalsiyum karbooneetka iyada oo kulayl la siinayo waa hab kulqaate ah.
Adeegsi
Kulqaadashada waxaa loo isticmaalaa qaboojiye. Tusaale ahaan, koobabka qaboojinta degdegga ah ee caafimaadka waxay ku shaqeeyaan cusbo iyo biyo isku dhaca oo heerkulka hoos u dhiga, si loo yareeyo bararka dhaawaca. Warshadaha dhexdooda, falcelino kulqaate ah oo badan waxaa loo baahan yahay in kulayl si joogto ah loo siiyo, taas oo saameyn ku leh qiimaha tamarta ee hab-shaqeedka.