Kuuleey

Kuuleey waa magaca guud ee lagu tilmaamo xayawaanno yaryar oo naas-nuujiya ah (mammals) oo ka tirsan qoyska hoose ee Erinaceinae. Astaanta ugu caansan waa dhabarka iyo dhinacyada oo ay ka baxaan qoryo fiiqan (spines) oo ka samaysan keratin, isla walxaha timaha iyo ciddiyaha laga sameeyo.

Kuuleeyda badanaa waa xayawaan habeenkii firfircoon, kaligiis socda, oo cunta ka raadsada dhulka. Cuntadiisu waxay ku salaysan tahay cayayaanka, gooryaanka, iyo xayawaanno yaryar oo laf-dhabar la'aan ah; mararka qaarna waxay cunaan miro iyo ukun. Waxay ku nool yihiin qaybo ka mid ah Yurub, Aasiya iyo Afrika, waxaana lagu arkaa deegaanno kala duwan oo ay ka mid yihiin duurka, banaanka iyo beeraha.

Muuqaalka iyo qaab-dhismeedka jidhka

Jidhku waa mid buuran oo gaaban, madaxa waa fiiqan, sanka wuxuu u eg yahay muunad la soo taagtay. Qoryaha dhabarka kuma jiraan wejiga, calooshiisa iyo lugaha, kuwaas oo timo jilicsan ku dahaaran. Marka uu khatar dareemo, kuuleeydu wuxuu adeegsadaa muruq gaar ah oo jidhka ku wareegsan si uu isugu duudduubo goobaabin, sidaas darteedna qoryihii banaanka u soo baxaan halka qaybaha jilicsan gudaha ku qarsoomaan.

Habdhaqanka

Kuuleeydu wuxuu u badan yahay mid habeenkii soo baxa. Wuxuu si weyn ugu tiirsan yahay urta iyo maqalka marka uu cunto raadinayo, maadaama aragguu aad u xoog badnayn. Noocyada ku nool gobollada qabow qaarkood waxay maraan xilli hurdo-dheer oo qabowga ah (hibernation), taas oo firfircoonaanta jidhka hoos u dhigta muddada cuntadu yar tahay. Noocyada kale ee ku nool deegaanno kulul waxay mararka qaar galaan xaalad hurdo-kulayl (aestivation).

Taranka

Dheddigga ayaa ilmaha dhala, ilmuhuna waxay ku dhashaan indho-la'aan iyo qoryo jilicsan oo maqaarka hoos jira; qoryuhu saacado gudahood ayay bilaabaan inay soo baxaan, kadibna si tartiib ah ayay u adkaadaan. Hooyada ayaa ilmaha nuujisa oo hagta ilaa ay bilaabaan inay keligood cunto raadsadaan.

Xiriirka bini'aadamka

Meelo badan oo Yurub ah kuuleeyda waxaa lagu tiriyaa xayawaan beeraha wax ku ool ah, maadaama uu cuno cayayaanka iyo gooryaanka dhirta wax yeela. Waxaa saameyn ku leh gaadiidka waddooyinka, isbeddelka deegaanka, iyo sunta cayayaanka. Noocyo qaarna waxaa lagu haystaa guryaha xayawaan la barbaariyo, taas oo dalal qaar sharci ku xaddidan yahay.