Lanthanum

Lanthanum waa curiye kiimikaad oo astaanta 'La' lagu calaamadiyo, lambarka atamiguna yahay 57. Waa bir jilicsan oo midab qalin-cad (silver) leh, oo si dhakhso ah ugu falcelisa hawada iyo biyaha. Waxa uu ka mid yahay kooxda birta dhif ah ee dhulka (rare earth metals), waxaana loo tixgeliyaa curiyaha ugu horreeya taxanaha loo yaqaan lanthanide-yada — kaas oo magaciisu ka soo jeedo isaga.

Magaca wuxuu ka yimid ereyga Giriigga ah ee 'lanthanein' oo micnihiisu yahay 'in la qariyo'. Kiimikada Lanthanum inta badan waxay ku ekaataa heerka oksideyshan +3, taas oo ka dhigaysa mid si isku mid ah ula falgala oksijiinta, halogen-ada iyo aashitooyinka. Kuleylka uu ku dhalaalo wuxuu ku dhow yahay 920 darajo Celsius, culayskiisa mugguna wuxuu ku dhow yahay 6.1 garaam santimitir saddex-jibbaaran kasta.

Taariikhda helitaanka

Lanthanum waxaa sanadkii 1839 ka soo saaray kiimistariga Iswiidhishka ah ee Carl Gustav Mosander, isagoo ka helay walax uu hore u aaminsanaa in ay tahay cerium oo saafi ah. Muddo dheer kadib ayaa la awoodey in la helo Lanthanum bir ahaan oo saafi ah, maadaama kala saarista birta dhif ah ee dhulka ay tahay hawl adag oo u baahan tallaabooyin badan oo kiimikaad ah.

Meesha uu ka helmo

Lanthanum si xor ah looguma helo dabeecadda; waxaa laga soo saaraa macdano ay ka mid yihiin monazite iyo bastnäsite, kuwaas oo isku darsan curiyayaal kale oo dhif ah. Habka soo saarista wuxuu ku lug leeyahay kala saarid kiimikaad (solvent extraction) iyo kadibna dhimista birta. In kasta oo magaca 'dhif' la yiraahdo, Lanthanum dhulka ka mid maaha kuwa aadka u yar; adkaanta waxay ku jirtaa kala saaridda, ee ma aha yaraanta.

Isticmaalka

Isticmaalka ugu weyn wuxuu ku jiraa isku-darka birta ee bateriyada nickel-metal hydride (NiMH), oo lagu shubo gawaarida korontada iyo qalabka la qaadan karo. Sidoo kale waxaa loo isticmaalaa muraayadaha kaamiradaha iyo telescope-yada, maxaa yeelay Lanthanum oxide wuxuu kordhiyaa awoodda iftiinka leexinta (refractive index). Warshadaha shidaalka, isku-darka Lanthanum waxaa loogu talagalay catalyst-yada kala jarista batroolka (FCC). Dhinaca caafimaadka, lanthanum carbonate ayaa loo isticmaalaa in lagu yareeyo fosfooraha bukaannada kelyaha ku dhibaataysan.