Lawreensiyaam

Lawreensiyaam waa curiye kiimikaad oo calaamaddiisu tahay Lr, lambarkiisa atamigguna yahay 103. Waa curiye macmal ah — micnaha, dabeecad ahaan dhulka lagama helo, laakiin waxaa lagu abuuraa qalab lagu dhufto atamyada (accelerator) iyadoo la garaacayo bar-tilmaameed culus. Waa curiyaha ugu dambeeya taxanaha aktinaydhka (actinides), oo ah koox curiyayaal culus oo shucaac-sii-daaya.

Dhammaan isotoobyada Lawreensiyaam waa kuwo shucaac-sii-daaya oo nolol-gaaban leh; qaar badan waxay ku burburaan daqiiqado ama ilbiriqsiyo gudahood. Sababtaas awgeed, cadadka la soo saaray wuxuu ahaa atamyo tiro yar oo la tiriyo, mana jirto isticmaal warshadeed ama caadi ah oo curiyahan leeyahay. Cilmi-baarista ku saabsan waxay inta badan diiradda saartaa dabeecadda kiimikaad iyo dhismaha elektaroonigga ah ee curiyayaasha culus.

Helitaanka iyo magaca

Curiyaha waxaa magaciisa laga soo qaatay Ernest Lawrence, oo ah fiisigiste Maraykan ah oo la xiriira hindisaha saykaloteroonka (cyclotron), oo ah qalab wareeg ah oo lagu xoojiyo walxaha yaryar. Helitaanka waxaa la xiriiriyay koox Maraykan ah oo ka shaqaynaysay shaybaarka Berkeley ee California, iyo sidoo kale koox Sofiyeed oo ka shaqaynaysay Dubna. Muddo dheer ayaa lagu murmayay cidda mudan sharafta helitaanka, ilaa hay'adaha caalamiga ah ee kiimikada ay go'aan ka gaareen magaca iyo calaamadda.

Sifooyinka kiimikaad

Lawreensiyaam waxaa lagu tiriyaa birta culus ee aktinaydhka. Xaaladdiisa kimikaad ee ugu deggan waxay u badan tahay +3, sida aktinaydh badan oo kale. Dhismaha elektaroonigga ah ee Lr wuxuu noqday mowduuc doodeed, maxaa yeelay saamaynta relativistic-ka — taas oo ah saamaynta xawaaraha sare ee elektaroonnada ku wareegaya nukleus culus — ayaa beddeli karta kala horreynta heerarka tamarta. Tijaabooyin lagu cabbirayo tamarta ionization-ka ee Lr ayaa la sameeyay iyadoo la adeegsanayo atamyo aad u yar.

Soo saarid iyo cilmi-baaris

Lawreensiyaam waxaa lagu soo saaraa iyadoo bar-tilmaameed sida americium, californium ama berkelium lagu garaaco walxo fudud oo la xoojiyay. Natiijada waxaa lagu kala saaraa qalab kiimikaad oo degdeg ah, maadaama noloshu gaaban tahay. Cilmi-baaristu waxay caawisaa in la fahmo xadka miiska curiyayaasha iyo sida nukleuska culus u degganaado.