Libaax

Libaaxa (Af-Soomaali sidoo kale loo yaqaan aar; magaca cilmiyeed Panthera leo) waa bahal naasley ah oo hilib-cun ah, kana mid ah qoyska Felidae ee bisadaha. Waa mid ka mid ah bisadaha ugu waaweyn adduunka, isagoo la simanaya ama ka yaraanaya shabeelka Aasiya (tiger). Libaaxu wuxuu ku nool yahay inta badan Afrika ee Saxaraha ka hooseysa, halka koox yar oo ku hadhay ay joogto Gujarat ee Hindiya.

Wax ka duwan bisadaha kale ee waaweyn oo badankood keligood nool, libaaxu wuxuu nolol bulsho ah ku dhaqmaa koox la yiraahdo 'pride' (guuto). Guutadu waxay caadi ahaan ka kooban tahay dhowr dheddig oo xidhiidh qaraabo leh, ubadkooda, iyo hal ama dhowr lab. Ugaadhsiga inta badan waxaa fuliya dheddigyada, iyagoo si wada-jir ah u wareejiya ugaadha.

Muuqaalka jirka

Libaaxa dhogortiisu waa mid midab cawlan-huruud ah. Kala duwanaanshaha labka iyo dheddiga (dimorphism) wuu caddahay: labku wuxuu leeyahay guudka iyo qoorta timo dhaadheer oo la yiraahdo 'seedo' ama seef-timo (mane), taasoo dheddiggu aanu lahayn. Xajmiga seedaha iyo midabkiisu wuxuu ku xiran yahay da'da, hidde-sidaha, iyo heerka hoormoonka. Labku guud ahaan wuu ka culus yahay dheddigga.

Deegaan iyo cunto

Libaaxu wuxuu doorbidaa banaanka cawska ah (savanna), duurka dhirta yar leh, iyo dhul-baadiye qalalan. Kaymaha qoyan ee culus iyo lamadegaanka aadka u qallalan kuma badna. Cuntadiisu waxay ka kooban tahay naasleyda dhexdhexaadka ah ee cawska daaqda sida deerada, sagaarada, gorayada duurka iyo xayawaanka ka weyn marka koox wada shaqeyso. Sidoo kale wuxuu qaataa hilib uu kale ka dhaco (scavenging).

Taranka iyo nolosha guutada

Dheddiggu wuxuu dhalaa dhowr dhal mar kasta, kuwaasoo indhaha la'aan ku dhashaan oo hooyada ku tiirsan bilo. Dheddigyada guutada mid ka mid ahi waxay marmar nuujiyaan dhalka dheddigga kale. Labka guutada gacanta ku haya waxay difaacaan xadka guutada; markay lab cusubi la wareego guutada, waxaa dhici karta in dhalka hore la dilo, taasoo dhaqso u soo celisa dheddigga xilliga taranka.

Xaaladda ilaalinta

Tirada libaaxyada Afrika ayaa hoos u dhacday qarniyadii dambe. Sababaha waaweyn waxaa ka mid ah luminta deegaanka, yaraanta ugaadha ay quutaan, iyo isku dhaca dadka xoolo-dhaqatada ah oo libaaxyada dila marka ay xoolo weeraraan. Kooxda Aasiya ee Gujarat waa mid aad u kooban oo hal deegaan ku xaddidan, taasoo cudur ama masiibo hal jeer dhacda ka dhigaysa halis. Libaaxa waxaa lagu daray liisaska ilaalinta caalamiga ah, waxaana ka jira barnaamijyo xannaano iyo xayndaab.

Dhaqan iyo astaan

Libaaxa waxaa dhaqamo badan looga dhigay astaan awood iyo boqornimo. Wuxuu ka muuqdaa gambooleyaal iyo calaamado dowladeed, sheekooyin dadweyne, iyo maahmaahyada Soomaalida oo geesinimo iyo cabsi labadaba u adeegsada. Suugaanta Soomaaliyeed ereyga 'aar' waxaa badanaa loogu talagalaa libaaxa lab.