Libaax xariiq

Libaax xariiq (magaca sayniska: Panthera tigris) waa bahal hilib-cun ah oo ka mid ah qoyska bisadaha (Felidae). Waa noocyada ugu waaweyn ee bisadaha nool. Waxaa lagu garto dharka jirka oo huruud-casaan ah, kaas oo leh xariiqyo madow oo taagan. Xariiq kastaa waa mid gaar ah, sidaas darteed nooc kasta oo libaax xariiq ah waxaa lagu kala saari karaa qaabka xariiqyadiisa, si la mid ah faraha bini-aadamka.

Libaaxa xariiq wuxuu asal ahaan ku nool yahay Aasiya oo keliya. Deegaannadiisa waxaa ka mid ah kaymaha qoyan ee Hindiya iyo Bangladesh, kaymaha bir-bir leh ee Indoneesiya, iyo kaymaha barafka ee bariga Ruushka. Tirada guud ee ku nool duurka waxay hoos u dhacday si weyn qarniyadii dhow, waxaana sababihii ugu waaweyn ka mid ahaa luminta deegaanka, ugaarsiga sharci-darrada ah, iyo yaraanta xoolaha uu quudo.

Muuqaal iyo jir-dhisme

Libaaxa xariiq wuxuu leeyahay jir dheer oo muruq badan, madax weyn, iyo daan awood badan leh. Ragga ayaa caadi ahaan ka waaweyn dumarka. Cagaha hore waxay xoog gaar ah leeyihiin, waxaana loo isticmaalaa in lagu qabsado oo hoos loo jiido xoolaha la ugaarsanayo. Cidiyaha waa la soo saari karaa oo dib loo celin karaa (retractile), taas oo caawisa in ay af-daran sii ahaadaan. Waxa kale oo uu leeyahay aragti fiican habeenkii, taas oo u sahlaysa ugaarsiga mugdiga.

Habdhaqan iyo cunto

Si ka duwan libaaxa Afrikaanka oo qoysas (pride) ku nool, libaaxa xariiq inta badan waa keligiis-nool. Nin kastaa wuxuu haystaa aag gaar ah oo uu ku calaamadeeyo kaadi iyo xagashada geedaha. Cuntadiisa waxaa ugu badan ugaarta hilib-lahaanshaha weyn: deerada nooca kala duwan, doofaarka duurjoogta, iyo lo'da duurka. Wuxuu ugaarsi ku salaysan yahay dhuumasho iyo weerar degdeg ah oo masaafo gaaban, maadaama uusan orod dheer u adkeysan karin. Dumarka ayaa keligood dhaqda dhasha ilaa muddo ka badan sannad.

Noocyada hoose

Culumada waxay libaaxa xariiq u kala qaybiyaan noocyo hoose (subspecies) oo ku saleysan deegaan iyo kala duwanaanta hidde-sidaha. Kuwa caanka ah waxaa ka mid ah libaaxa xariiq Bengal (Hindiya iyo Bangladesh), kan Siberia ama Amur (bariga Ruushka), kan Sumatra (Indoneesiya), iyo kan Indochina. Noocyo hoose kale, sida kan Caspian, kan Java iyo kan Bali, waxaa lagu tiriyaa inay dabar-go'een. Qeexista tirada saxda ah ee noocyada hoose weli waa mowduuc lagu doodo cilmi ahaan.

Ilaalin

Dalal badan oo Aasiya ah waxay sameeyeen kaymo la ilaaliyo iyo barbaro dabiici ah oo loogu talagalay libaaxa xariiq. Waxaa jira sidoo kale heshiisyo caalami ah oo xakameeya ganacsiga qaybaha jirka bahalka, kuwaas oo loo isticmaalo dawooyin dhaqameed iyo alaab qurxin. Mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn waa isku dhaca dadka deegaanka iyo bahalka, marka libaaxa xariiq weeraro xoolaha beeralayda.