Libiya
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
265 luqadood

Libiya (Af-Carabi: ليبيya, Af-Ingiriisi: Libya) waa dal ku yaal waqooyiga Afrika oo Badda Mediterranean-ka ku xigta. Caasimaddeedu waa Tarabulus (Tripoli). Dadweynaheedu wuxuu ku dhawaad yahay 7.5 milyan qof, halka dhaqaalaheeda uu si weyn ugu tiirsan yahay saliidda iyo gaaska; hay'adaha caalamiga ah ee dhaqaalaha waxay qiyaaseen in qaybta batroolku ay ka koobnayd inta badan wax-soo-saarka guud.
Tan iyo burburkii nidaamkii Mucammar Qaddaafi sannadkii 2011, Libiya ma haysan hal dawlad oo dhammaan dalka gacanta ku haysa. Laga bilaabo 2014 waxaa jiray laba xarumood oo talada isku haysta: mid ku salaysan Tarabulus oo Qaramada Midoobay aqoonsan tahay, iyo mid ku salaysan bariga iyo koonfurta oo ay taageerto Baarlamaanka (Majlis al-Nuwwab) iyo ciidamada uu hoggaamiyo Khalifa Haftar. Isku-dayada doorasho qaran laga sameeyo ayaa dib u dhac ku yimid dhowr jeer.
Qaab-dhismeedka siyaasadeed
Dhanka galbeed, Dawladda Midnimada Qaranka (Government of National Unity, GNU) ee uu hoggaamiyo Ra'iisul Wasaare Cabdulxamiid al-Dbeibah ayaa Tarabulus ka shaqaysa, iyadoo la-talin ka hesha Golaha Sare ee Dawladda (High State Council). Dhanka bari, Baarlamaanka Tobruk iyo maamul kale ayaa taladoodu socotaa. Kala-qaybsanaantaas waxay saamaysay hay'adaha qaranka sida Bankiga Dhexe iyo hay'adaha amniga.
Howlgalka Qaramada Midoobay ee Taageerada Libiya (UNSMIL) ayaa Ogosto 2025 soo bandhigay wadada-jidka (roadmap) saddex tiir ku dhisan: sharci doorasho oo la fulin karo, mideynta hay'adaha iyada oo la sameynayo hal dawlad, iyo wada-hadal qaran oo ballaadhan oo taabanaya maamulka, amniga, dhaqaalaha iyo dib-u-heshiisiinta. Golaha Ammaanka ayaa wadada-jidkaas soo dhoweeyay.
Bishii Abriil 2026 labada maamul waxay heshiis ka gaadheen miisaaniyad qaran oo midaysan – tii ugu horreysay in ka badan toban sano. Dalal ay ka mid yihiin Mareykanka, Masar, Faransiiska, Talyaaniga, Turkiga, Qatar iyo Imaaraadka ayaa soo saartay bayaan wadajir ah oo ku aaddan saxeexa 11 Abriil.
Dhaqaalaha iyo saliidda
Shirkadda Saliidda Qaranka (National Oil Corporation, NOC) ayaa sheegtay in 21 Juun 2026 wax-soo-saarka ceyriinka uu gaadhay ku dhawaad 1.44 milyan foosto maalintii, isla markaana marka lagu daro condensate-ka (saliid fudud oo gaaska laga soo saaro) uu ku dhow yahay 1.49 milyan foosto – heerkii ugu sarreeyay ku dhawaad 13 sano. NOC waxay yidhi bartilmaameedkeedu waa 1.6 milyan foosto dhammaadka 2026.
Bankiga Adduunka ayaa qiyaasay in dhaqaalaha Libiya uu 2025 ku koray heer sare, kadib hoos-u-dhac 2024 oo uu keenay khilaaf ku saabsan maamulka Bankiga Dhexe ee Libiya oo carqaladeeyay wax-soo-saarka saliidda. Ku-tiirsanaanta hydrocarbon-ka ayaa dhaqaalaha ka dhigaysa mid aad ugu nugul is-beddelka qiimaha suuqa iyo xiritaanka goobaha saliidda.
Socdaalka iyo bini'aadamnimada
Libiya waa xarun gudubka socdaalka ee wadada Mediterranean-ka Dhexe. Nidaamka Raadraaca Barakaca ee IOM (DTM) wuxuu qiyaasay in inta u dhaxaysa Janaayo–Febraayo 2026 ay dalka joogeen 936,134 oo muhaajir ah, oo inta badan ka yimid Waqooyiga Afrika (56%) iyo Galbeedka Afrika (28%). Ilaa 16 Maajo 2026, IOM waxay sheegtay in 6,811 muhaajir dib loo celiyay Libiya, halka 822 la sheegay inay dhinteen ama la waayay.
Amniga hoose
Qaybta amniga ma aha mid mideysan: kooxo hubaysan oo maxalli ah ayaa xukuma degmooyin iyo hay'ado, mana jiro qorshe qaran oo la isku raacay oo ku saabsan hub-ka-dhigista iyo dib-u-soo-celinta (DDR). Warbixinnada Xoghayaha Guud ee Golaha Ammaanka waxay tilmaameen in howlaha UNSMIL ay inta badan diiradda saareen tallaabooyin kalsooni-dhis ah oo u dhexeeya kooxaha amniga.
Ilaha
- ALibya Country Overview — World Bank
- BLibya, December 2025 Monthly Forecast — Security Council Report
- APolitical Roadmap – UNSMIL — UNSMIL
- AUNSMIL Mandate — UNSMIL
- AJoint Statement on Libya Unified Budget Agreement — U.S. Department of Statejihayn: USBayaan dawladeed oo taageeraya geeddi-socodka Qaramada Midoobay.
- AJoint Statement on Libya Unified Budget Agreement — Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Qatarjihayn: QAIsla bayaanka wadajirka ah oo dhinac dawladeed lagu daabacay.
- CLibya's Elite Pact — allAfrica
- BLibya: One Step Forward, Two Steps Back — Arab Center Washington DC
- ALibyan Oil Production Nears 1.5 Million Barrels a Day — National Oil Corporation (Libya)jihayn: LYHay'ad dawladeed Libiyaan ah oo ka warramaysa wax-soo-saarkeeda.
- CLibya's NOC Outlines Plan to Nearly Double Oil Refining Capacity — Ecofin Agency
- ALibya — Migrant Report 61 (January–February 2026) — IOM Displacement Tracking Matrix
- C741 migrants intercepted, returned to Libya in one week: IOM — Xinhuajihayn: CNWakaalad dawladeed Shiineys ah; tirooyinka waxay ka soo xigatay IOM.
- AReport of the Secretary-General on UNSMIL, S/2025/611 — United Nations