Liska Albaalmarinta Dunida

Liska Albaalmarinta Dunida (Ingiriisi: World Heritage List) waa liis ay maamusho UNESCO, hay'adda Qaramada Midoobay ee waxbarashada, sayniska iyo dhaqanka. Liiskan waxaa lagu diiwaan geliyaa goobo dhaqameed iyo dabiici ah oo la go'aamiyay inay leeyihiin "qiime caalami ah oo aad u sarreeya" (outstanding universal value), taas oo la macnaheedu tahay in muhiimaddoodu ka baxsan tahay xadka dalka ay ku yaalliin.

Aasaaska sharciga ee liiska waa Heshiiska Ilaalinta Dhaxalka Dhaqameed iyo Dabiiciga ah ee Dunida, kaas oo Shirweynaha Guud ee UNESCO ansixiyay sannadkii 1972. Dawladaha saxeexa heshiiska (dawladaha xubnaha ah) waxay qaataan waajibaad ah inay ilaaliyaan goobaha ku yaalla dhulkooda, halka bulshada caalamka ay iskaashi farsamo iyo mid maaliyadeed bixin karto marka loo baahdo. Diiwaangelinta ugu horreysay waxay dhacday dabayaaqadii 1970-meeyadii, tiradana waxay ku kortay in ka badan kun iyo laba boqol oo goob.

Habka diiwaangelinta

Dawlad kasta xubin ah waxay marka hore samaysaa liis dhexdhexaad ah oo loo yaqaan 'liiska mustaqbalka' (tentative list), kaas oo ka kooban goobaha ay qorsheyneyso inay soo jeediso. Kadib waxay diyaarisaa fayl codsi ah oo faahfaahsan. Faylka waxaa qiimeyn farsamo ku sameeya hay'ado la-talin ah: ICOMOS oo eegta goobaha dhaqanka, IUCN oo eegta goobaha dabiiciga ah, iyo ICCROM oo ku takhasustay soo celinta iyo ilaalinta. Go'aanka ugu dambeeya waxaa gaara Guddiga Dhaxalka Dunida, oo ka kooban wakiillo dawlado xubna ah oo mudda go'an u shaqeeya, kuwaas oo sannad kasta shir qaataan.

Shuruudaha qiimeynta

Guddiga waxa uu isticmaalaa shuruudo tirsan oo lagu qiimeeyo codsiyada. Qaar ka mid ah waxay khuseeyaan qiimaha dhaqameed — sida hal-abuur bini'aadam oo gaar ah, caddayn ku saabsan dhaqan la baaba'ay, ama tusaale dhismo taariikhi ah. Qaarna waxay khuseeyaan qiimaha dabiiciga ah — sida muuqaal dabiici la yaab leh, caddayn ku saabsan taariikhda dhulka, geeddi-socodyo bayoolaji ah, ama deegaan lagu ilaaliyo noolaha ku dhow inuu baaba'o. Goob waa in ay ugu yaraan mid ka mid ah shuruudaha buuxisaa, waxaana kale oo laga rabaa in ay leedahay dhabta ah (authenticity) iyo dhammaystirnaan (integrity), iyo in ay jirto qorshe maamul iyo ilaalin oo wax ku ool ah. Goobaha buuxiya shuruudo dhaqameed iyo dabiici ah labadaba waxaa loo yaqaan goobo isku dhafan.

Dhaxalka halista ku jira

UNESCO waxay kaloo hayso liis kale oo la yiraahdo Liiska Dhaxalka Dunida ee Halista ku jira. Goob waxaa lagu daraa marka ay wajaheyso khatar sida dagaal, dhac iyo burcad, dhismo aan la xakameyn, isbeddel cimilo, ama daryeel la'aan. Ujeeddada liiskan waa in la soo jiito dareenka iyo caawimaadda caalamiga. Haddii xaaladda la hagaajiyo, goobta waa laga saari karaa liiska halista. Xaalado yar oo aan badnayn, Guddiga waxaa laga yaabaa in uu goob gebi ahaanba ka tirtiro liiska guud, marka qiimaha loo aqoonsanaa la lumo.