Litosfeer

Litosfeer waa lakabka adag ee ugu sarreeya adeegsiga qaab-dhismeedka Dhulka. Wuxuu ka kooban yahay qolofta (crust) iyo qaybta ugu sarreysa ee mantalka (mantle), kuwaas oo isku dhaqma sidii hal lakab oo aan si fudud u qulqulin. Erayga wuxuu ka yimid Giriigga 'lithos' oo micnaheedu yahay dhagax.

Litosfeerku ma aha mid isku xiran oo dhammaystiran. Waxaa loo kala qaybiyaa dhowr gogol oo waaweyn iyo kuwo yaryar oo la yiraahdo saxanada litosfeerka (tectonic plates). Saxanadaasi si tartiib ah ayay u dhaqaaqaan, iyagoo ku dul saabsan lakabka ka hooseeya.

Kala qaybsanaanta lakabyada

Hoosta litosfeerka waxaa yaal astenosfeer (asthenosphere), oo ah lakab dhagax ah oo kulaylkiisu sarreeyo, taasoo ka dhigaysa mid si tartiib ah u socda muddo dheer. Kala soocidda litosfeerka iyo astenosfeerka waxay ku salaysan tahay sida ay u dhaqmaan (adkaan iyo qulqul), ma aha oo keliya kala duwanaanta walxaha ay ka samaysan yihiin. Taasi waa sababta ay uga duwan tahay kala qaybinta qolofta iyo mantalka oo ku salaysan isbeddelka kiimikada.

Nooca badda iyo nooca qaaradaha

Waxaa jira laba nooc oo litosfeer ah. Litosfeerka badeed wuxuu ka hooseeyaa badaha, wuxuuna ku dhashaa xarumaha faafinta badda, halkaas oo dhagax cusub uu ka soo baxo. Litosfeerka qaaradeed wuxuu ka dhumuc weyn yahay laakiin culayskiisu waa ka fudud yahay, taasoo suurtogal ka dhigaysa inuu muddo dheer sii jiro. Litosfeerka badeed, marka uu qaboojiyo oo culays badan noqdo, wuxuu ku dhici karaa subduction, taas oo ah inuu hoos u galo saxan kale.

Dhaqdhaqaaqa saxanada

Aragtida saxanada tectonic-ka ayaa sharraxaysa sida dhaqdhaqaaqa litosfeerka uu u abuuro dhulgariir, folkaanooyin, buuro iyo godad bad-hoosaad ah. Xuduudaha saxanada waxaa lagu kala saaraa saddex nooc oo aasaasi ah: kuwa is-kala fogaanaya, kuwa isku soo dhawaanaya, iyo kuwa dhinac isaga dhaafaya. Wax badan oo ka mid ah dhaqdhaqaaqa dhul-gariirka ee adduunka waxay ka dhacaan meelahaas.