Lool

Lool (sidoo kale loo yaqaan loolka ama loolalka) waa cabbirka juqraafi ee lagu tilmaamo inta meel ku taal dushii Dhulka uga jirto dhulbaraha (equator), iyadoo loo qaybiyo waqooyi iyo koonfur. Waxaa lagu qiyaasaa darajooyin (°), oo laga bilaabo 0° ee dhulbaraha ilaa 90° ee cirifka waqooyi iyo 90° ee cirifka koonfureed. Darajo kastaa waxay u qaybsantaa daqiiqado iyo ilbiriqsiyo, ama waxaa loo qori karaa jajab tobanle.

Loolka kaligiis kuma filna in meel lagu go'aamiyo. Waxaa lagu daraa dhigga (longitude), oo ah cabbirka bari-galbeed. Labadan tiro oo isku dhafan ayaa sameeya isku-xidhka juqraafi ee meel kasta oo dhulka ah lagu tilmaami karo.

Xariiqyada loolka

Xariiqyada loolka waxaa lagu sawiraa khariidadaha iyagoo bariga u socda oo isbarbar socda. Sababtaas awgeed waxaa sidoo kale loogu yeedhaa xariiqyo barbaro ah, maadaama aanay marnaba is-goynin. Xariiqda 0° waa dhulbaraha, waana kan kaliya oo ah goobo weyn (great circle); inta kale way yaraadaan marka loo dhaqaaqo cirifyada, ilaa ay cirifka ku noqdaan hal bar.

Xariiqyo caan ah

Waxaa jira xariiqyo loolal ah oo si gaar ah loo magacaabay, sida Xariiqda Kansar ee waqooyiga dhulbaraha iyo Xariiqda Kabrikoorn ee koonfurta, oo calaamadeeya meesha ugu fog ee qorraxdu si toos ah madaxa uga kici karto sannadkii. Sidoo kale waxaa jira wareegyada Aarktik iyo Antaarktik ee u dhow cirifyada, oo lagu xidho muddooyinka maalinta ama habeenka joogtada ah. Meelahaas kama xidhna qaybinta siyaasadeed, ee waxay ku xidhan yihiin miilaqda Dhulka ee jirrabkiisa.

Cimilada iyo loolka

Loolku wuxuu si weyn u saameeyaa xaddiga tamarta qorraxda ee meel gaadha. Meelaha u dhow dhulbaraha, fallaadhaha qorraxdu waxay ku dhacaan xagal toos u dhow, taas oo keenta kulayl badan iyo isbeddel yar oo xilliyeed. Marka loo dhaqaaqo loolal sare, fallaadhuhu way jiifaan, tamartuna way ku faafaa dul ballaadhan, dherjigana way yaraataa. Sidaas awgeed loolka waa mid ka mid ah walxaha ugu waaweyn ee lagu kala saaro nidaamyada cimilada.

Cabbiridda iyo isticmaalka casriga ah

Waagii hore loolka waxaa lagu qiyaasi jiray qalabka xiddigiska sida sekstantka, iyadoo la cabbiraya joogga qorraxda ama xiddigaha marka la barbardhigo cirifka. Maanta nidaamyada satalaytka ee sida GPS ayaa si degdeg ah u bixiya loolka iyo dhigga. Xisaabinta saxda ah waxay u baahan tahay in la caddeeyo nidaamka tixraaca (datum) ee la isticmaalayo, maadaama Dhulku uusan ahayn goobo saafi ah.