Luqadaha Afrika

Afrika waa qaaradda ay ugu badan yihiin luqadaha nool ee adduunka. Tirooyinka lagu qiyaaso waa kala duwan, laakiin tirakoobyada caansan waxay sheegaan in luqadaha Afrika lagu tiriyo kumanaan (inta u dhexeysa 1,000 ilaa 2,000), iyadoo xadka u dhexeeya "luqad" iyo "lahjad" mararka badan ku beddelmayo qaabka cilmi-baarista.

Dad badan oo Afrikaan ah waa laba-luqadle ama luqad-badan. Waxay isticmaalaan luqad guri ah, luqad suuqa ama gobolka lagu wada faham (lingua franca), iyo mararka qaar luqad rasmi ah oo la xiriirta xukunkii gumeysiga, sida Ingiriisi, Faransiis, Portugiis ama Isbaanish. Kala qeybsanaanta luqadaha ee dowladaha waxay saameysaa waxbarashada, maxkamadaha iyo warbaahinta.

Qoysaska waaweyn ee luqadaha

Cilmi-baarayaal badan waxay Afrika u qaybiyaan afar qoys waaweyn oo caadi ah. Niger-Congo (oo ay ku jirto laanta Bantu) waa kan ugu ballaaran ee koonfurta iyo bartamaha qaaradda, oo ay ku jiraan Swahili, Yoruba, Igbo iyo Zulu. Afroasiatic waxay ka koobantahay woqooyiga iyo Geeska Afrika, oo ay ku jiraan Carabi, Amxaari, Soomaali, Hawsa iyo Berber (Amazigh). Nilo-Saharan waxay ku baahsan tahay Sahel iyo bariga Afrika, oo ay ku jiraan Luo, Dinka iyo Kanuri. Khoisan — magac hoos loo isticmaalo dhawr koox — waxay ku jiraan koonfurta Afrika, waxayna caan ku yihiin dhawaqyada nuuxsiga (clicks).

Luqadaha isgaarsiinta ballaaran

Qaar ka mid ah luqadaha waxay noqdeen luqado gobol oo dad badan ku wada xiriiraan. Swahili waxaa lagu isticmaalaa Kenya, Tanzania, Uganda iyo bariga Congo, waana mid ka mid ah luqadaha shaqada ee Midowga Afrika. Hawsa waa suuq-luqad muhiim ah woqooyiga Nayjeeriya iyo Niger. Carabi waxaa lagu hadlaa woqooyiga Afrika iyo Suudaan, oo lahjado kala duwan leh, iyadoo Carabi rasmi ahna wax lagu qoro. Amxaari waa luqadda shaqada ee dowladda federaalka Itoobiya, halka Soomaali ay ku faafsan tahay Geeska Afrika.

Qorista iyo siyaasadda luqadda

Farta Laatiinka waa tan ugu badan ee lagu qoro luqadaha Afrika maanta. Farta Carabiga waxaa lagu qoray oo weli lagu qoraa luqado badan (ajami), gaar ahaan Hawsa iyo Swahili hore. Itoobiya iyo Eritrea waxay isticmaalaan farta Gecas (Ethiopic). Tifinagh waxaa loo adeegsadaa luqadaha Amazigh. Dowladaha qaar waxay siyaasado ku dedaalaan in luqadaha deegaanka lagu bilaabo waxbarashada hore, halka luqadaha gumeysiga hore ay weli xukumaan waxbarashada sare iyo maamulka.

Luqado badan oo yar-ku-hadalka leh waxay wajahayaan hoos-u-dhac isticmaal, marka carruurta ay u wareegto luqado waaweyn. Barnaamijyada diiwaangelinta, qaamuusyada iyo warbaahinta gobolka waxay ka mid yihiin dadaallada lagu ilaalinayo, iyadoo natiijooyinku ka duwan yihiin dal ilaa dal.