Luqadaha Amazighiga
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
116 luqadood
Luqadaha Amazighiga (sidoo kale: luqadaha Berberiga) waa koox luqadeed oo laga hadlo Waqooyiga Afrika iyo qeybo ka mid ah Saxaraha. Waxay qeyb ka yihiin qoyska luqadaha Afroaasiyaadka (Afro-Asiatic), oo ay kula midoobaan luqadaha Semitiga, Masaaridii hore, iyo kooxaha Kushitiga iyo Chadic-ga.
Hadlayaasha waxay ku badan yihiin Marooko iyo Aljeeriya, halka koox yaryar laga helo Liibiya, Tuunisiya, Maali, Nayjer iyo Masar (deegaanka Siwa). Dadka isku sheega Amazigh ereyga 'Amazigh' (wadar: Imazighen) ayay isticmaalaan halkii 'Berber', maadaama kan dambe uu ka soo jeedo eray Giriig ah oo asal ahaan loo isticmaali jiray dadka aan Giriigga ku hadlin.
Qaybaha iyo kala duwanaanshaha
Amazighigu ma aha hal luqad oo keliya, laakiin silsilad lahjado iyo luqado la xiriira. Kuwa ugu hadlayaasha badan waxaa ka mid ah Tashelhiyt iyo Tarifit (Marooko), Kabyle iyo Tachawit (Aljeeriya), iyo Tamasheq/Tamajeq oo ay ku hadlaan Tuareg-ga Saxaraha. Isfaham dhex-mara luqadahan waa mid kala duwan: kuwa isku deegaan ah way is fahmi karaan, kuwa fog fog isma fahmaan.
Qorista
Far taariikhi ah oo la yiraahdo Tifinagh ayaa loo isticmaali jiray qorista, oo laga soo bilaabo qoraallada Libyco-Berber ee hore. Maanta waxaa la isticmaalaa saddex hab: Tifinagh casriyeysan (Neo-Tifinagh), farta Laatiinka, iyo farta Carabiga. Marooko waxay Neo-Tifinagh u aqbashay far rasmi ah oo waxbarasho, halka Aljeeriya iyo qeybo kale ay farta Laatiinku ku baahsan tahay daabacaadda.
Astaamaha luqadeed
Sida luqadaha kale ee Afroaasiyaadka, Amazighigu wuxuu leeyahay xididada shibbanaha ah oo qaabab kala duwan lagu sameeyo (ficil-samayn). Wuxuu leeyahay laba jinsi (lab iyo dheddig), oo magacyada dheddigga inta badan lagu calaamadiyo 't' bilowga iyo dhamaadka (tusaale: 'Tamazight'). Habka jumladda caadi ahaan wuxuu ku bilaabmaa ficil, kadib fal-samee. Ereybixin badan ayaa laga soo amaahday Carabiga, Faransiiska iyo Isbaanishka, iyada oo heerka amaahdu ku xiran yahay deegaanka.
Xaalada rasmiga ah
Marooko iyo Aljeeriya labaduba waxay Tamazight ku daray dastuurkooda luqad rasmi ah — Marooko sanadkii 2011, Aljeeriya markii dambe. Hay'ado dawladeed oo loo asaasay caymiska iyo isku-dhigidda luqadda ayaa ka jira labada dal. Waxbarashada iyo warbaahinta luqadda ku shaqeysa way ballaartay, laakiin isticmaalka maamulka ee dhabta ah wuxuu weli ka gaaban yahay kan Carabiga iyo Faransiiska.