Luqadaha Kushiitiga (Ingiriisi: Cushitic languages) waa koox luqado ah oo ka mid ah qoyska weyn ee Afroasiatic (Afro-Aasiya). Waxaa lagaga hadlaa Geeska Afrika iyo qaybo ka mid ah bariga Afrika, gaar ahaan Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti, Eritrea, Kenya iyo Tanzania. Af-Soomaaliga, Afaan Oromo iyo Afarku waa kuwa ugu ku-hadalka badan.

Magaca 'Kushiitig' wuxuu ka soo jeedaa erayga 'Kush', oo ah magac taariikhi ah oo lagu tilmaami jiray dhulal ku yaal koonfurta Masar iyo Nuubiya. Magacu waa mid culimada luqadaha ku heshiiyeen, mana macnaha in dhammaan ku-hadlayaashu isku asal taariikhi ah leeyihiin.

Kala qaybinta

Caadi ahaan waxaa loo kala qaybiyaa laamo waaweyn: Bariga Kushiitig (East Cushitic), Waqooyiga Kushiitig (North Cushitic), Bartamaha Kushiitig (Central Cushitic) iyo Koonfurta Kushiitig (South Cushitic). Bariga Kushiitig ayaa ugu ballaaran, waxaana ka mid ah Af-Soomaaliga, Afaan Oromo, Afarka, Sahoda iyo luqado kale oo badan oo Itoobiya laga hadlo. Waqooyiga Kushiitig waxaa matala hal luqad oo keliya, Beja, oo laga hadlo Suudaan, Eritrea iyo Masar. Bartamaha Kushiitig, oo sidoo kale loo yaqaan Agaw, waxaa lagaga hadlaa qaybo ka mid ah waqooyiga Itoobiya iyo Eritrea.

Hubanti la'aanXubinnimada Koonfurta Kushiitig iyo halka ay laamaha ka kala baxeen weli waa arrin culimadu ku doodayaan. Qaar ka mid ah kala qaybinta hore, sida ku darista Omotic-ga Kushiitigga, hadda inta badan lama aqbalo.

Astaamaha luqadeed

Luqadaha Kushiitigu waxay wadaagaan astaamo badan. Inta badan waxay leeyihiin nidaam jinsi (lab iyo dhedig) oo magacyada saameeya, iyo isbeddel fal (conjugation) oo lagu muujiyo qofka, tirada iyo jinsiga. Kala hakadka jumladda waxaa badanaa ah Faa'il–Maf'uul–Fal (SOV), taas oo micnaheedu yahay in falku dhammaadka jumladda yimaado. Sidoo kale, codadka codka (tone ama pitch accent) ayaa kaalin ka ciyaara kala saarista macnaha iyo naxwaha, tusaale ahaan kala saarista lab iyo dhedig ee Af-Soomaaliga.

Qoraalka iyo isticmaalka rasmiga ah

Af-Soomaaliga waxaa laga dhigay luqad rasmi ah oo far Laatiin ah 1972-kii Soomaaliya. Afaan Oromo sidoo kale hadda waxaa lagu qoraa far Laatiin ah oo Qubee la yiraahdo, waxaana loo isticmaalaa waxbarasho iyo maamul deegaan Itoobiya. Luqadaha kale ee Kushiitigga qaarkood far rasmi ah ma laha, waxayna badanaa afka ku sii jiraan; qaarna waa ku jiraan halis inay yaraadaan ku-hadlayaashoodu marka luqado ka waaweyn la beddelo.

Qeybaha:353 eray · 0 ilo