Luqadaha Semitiga

Luqadaha Semitiga (Ingiriisi: Semitic languages) waa koox luqadeed oo ka mid ah qoyska ballaaran ee Afroasiatic (Afro-Aasiya). Waxaa lagaga hadlaa Bariga Dhexe, Jasiiradda Carabta iyo Geeska Afrika. Kooxda waxaa ka mid ah Carabiga, Cibraaniga, Amxaariga, Tigrinyaanka, Aramiga iyo luqado hore oo dhintay sida Akkadiga iyo Fiinishiya.

Magaca 'Semitic' waxaa la abuuray qarnigii 18-aad, waxaana laga soo qaatay Sheem (Shem), oo ah mid ka mid ah wiilashii Nuux sida ku xusan qoraallada diinta. Magaca wuxuu tilmaamayaa oo keliya xiriir luqadeed, ma aha mid dhaqan ama qawmiyad.

Astaamaha luqadeed

Astaanta ugu caansan ee luqadaha Semitiga waa nidaamka 'xididka shibbanayaasha' (root system). Erey badan wuxuu ku salaysan yahay xidid saddex-shibbane ah, halkaas oo shaqallada la beddelo si loo sameeyo macnayaal kala duwan. Tusaale ahaan xididka Carabiga k-t-b wuxuu la xiriiraa qorista: kataba (wuu qoray), kitāb (buug), maktab (xafiis/goob qoris).

Astaamo kale waxaa ka mid ah shibbanayaal xanjaruur ah (pharyngeal iyo emphatic) sida ʿayn iyo ḥ, nidaam magac oo lab iyo dhedig kala saara, iyo tirooyin leh qaab gaar ah. Luqado badan oo Semitig ah ayaa qoraalkooda ku bilaabay farro shibbane ka kooban, sida farta Carabiga iyo tan Cibraaniga.

Qaybaha

Cilmi-baarayaashu badanaa waxay u qaybiyaan laba qaybood: Semitiga Bari (oo uu ugu weyn yahay Akkadiga, luqad hore oo Mesobotamiya lagaga hadli jiray) iyo Semitiga Galbeed. Semitiga Galbeed wuxuu ka kooban yahay Carabiga, kooxda Kancaan (Cibraaniga, Fiinishiya), Aramiga, iyo luqadaha Semitiga ee Itoobiya iyo Eritrea sida Amxaariga, Tigrinyaanka, Tigreega iyo Geʿez-ka diinta loo isticmaalo. Waxaa sidoo kale jira luqado Semitig ah oo Koonfurta Jasiiradda Carabta lagaga hadlo, oo tiradoodu yar tahay.

Xaaladda maanta

Carabigu waa luqadda Semitig ah ee ugu ku hadalka badan, waxaana loo isticmaalaa sida luqad rasmi ah dal badan. Amxaariga waa luqadda shaqada ee dawladda Itoobiya. Cibraaniga waxaa dib loogu soo celiyay isticmaal maalinle ah qarnigii 19-aad iyo 20-aad kadib muddo dheer oo diinta iyo qoraalka lagu kaydiyay. Aramiga wuxuu maanta ku hadlaa koox yar oo bulshooyin ah, halka luqado badan oo hore ay sii baaba'een.