Luqadda Latin

Luqadda Latin waa luqad ka soo jeeda qoyska luqadaha Hindo-Yurubiyaanka, qaybta Italik. Markii hore waxaa ku hadlay dadka degganaa gobolka Latium ee bartamaha jasiiradda Talyaaniga, halkaas oo magaalada Rooma ka soo baxday. Markii awoodda Rooma ballaadhay, Latin waxay noqotay luqadda maamulka, ciidanka iyo sharciga ee Boqortooyada Roomaanka, oo lagu isticmaalay dhulal badan oo ku yaal Yurub, Waqooyiga Afrika iyo Bariga Dhexe.

Latin maanta lama tirsanto luqad hooyo ah oo bulsho weyn ku hadasho, laakiin ma tirtirna. Waxay sii jirtaa qaab qoraal iyo qaab cilmiyeed: kaniisadda Kaatooligga waxay u adeegsataa arrimo diimeed iyo dukumeenti, jaamacadaha ayaa lagu barta, cilmiga bayoolajiga iyo caafimaadka ayaa magacyada saynisiga ka soo qaata. Sidoo kale, farta Latin — xarfaha a, b, c iyo kuwa la mid ah — waa nidaamka qorista ugu baahsan adduunka, oo Af-Soomaaligu ka mid yahay luqadaha isticmaala.

Taariikhda iyo isbeddelka

Culimada taariikhda luqadaha waxay Latin u kala saaraan marxalado. Latin hore waxaa lagu arkaa qoraallo aad u duug ah. Latin caadiga (classical) waa qaabkii adeegsanayay qorayaasha sida Cicero iyo Virgil, oo la barto ilaa maanta. Latin dadweynaha (Vulgar Latin) waa hadalkii maalinlaha ahaa oo ka duwanaa qoraalka rasmiga; isaga ayaa asal u noqday luqadaha Roomaanka. Marxaladaha dambe waxaa ka mid ah Latin qarniyada dhexe iyo Latin cusboonaysiinta, oo lagu qoray falsafad, sharci iyo saynis.

Luqadaha ka soo farcamay

Hadalka Latin ee gobollada kala duwan wuu kala tagay, kadibna wuxuu noqday luqado kala gooni ah. Kuwa caanka ah waxaa ka mid ah Isbaanish, Portugiish, Faransiis, Talyaani iyo Roomaaniyaan. Luqadahaas hadda waxaa ku hadla dad ku nool qaaradaha kala duwan, gaar ahaan Ameerika Latin iyo qaybo ka mid ah Afrika, taas oo ka dhalatay taariikhda gumeysiga Yurub. Sidoo kale Ingiriisi, in kastoo aanay ka soo farcamin Latin, ereyo aad u tiro badan ayay ka soo qaadatay si toos ah iyo iyada oo Faransiis dhex martay.

Qaab-dhismeedka luqadda

Latin waa luqad kiis leh (case): magacyada, tilmaamayaasha iyo magac-u-yaallada waxay dhammaadkooda beddelaan si loo muujiyo shaqada ay ku leeyihiin jumladda, sida fal-samee, shay-la-sameeyay ama lahaanshi. Sida caadiga ah waxaa lagu tiriyaa lix kiis. Falalka waxay muujiyaan waqti, jaad iyo qof. Sababtoo ah dhammaadyada macnaha qaadaan, kala hagaajinta ereyada jumladda waa mid dabacsan, taas oo ka duwan Ingiriisi ama Af-Soomaali.

Farta Latin ee adduunka

Farta Latin waxaa ka soo jeeda alifbeetada Etruscan, oo iyaduna ka soo baxday tan Giriigga. Xarfaha markii hore way ka yaraayeen kuwa maanta; xarfo sida J, U iyo W waxay ku soo kordheen waqtiyo dambe. Sababtoo ah gumeysi, ganacsi iyo warbaahin, farta Latin waxay isku dubariday luqado aad u kala duwan, oo mararka badan lagu daray calaamado dheeraad ah si dhawaaqyada gaarka ah loo qoro. Af-Soomaali si rasmi ah wuxuu qoraalka Latin qaatay sannadkii 1972.