Luuqadaha Aasiya
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Aasiya waa qaaradda ugu badan luqadaha adduunka. Waxaa ku hadla dad tiradoodu ka badan tahay afar bilyan, iyagoo isticmaala kumanaan af oo ka soo jeeda qoysas luqadeed oo kala duwan. Qoys luqadeed (language family) waxaa loola jeedaa koox afaf ah oo isku asal ah, kuwaas oo laga soo jeediyay af hore oo hal ah.
Kala-duwanaanshaha luqadaha Aasiya waxaa lagu qeexi karaa laba arrin: tirada dadka ku hadla mid kasta, iyo tirada afafka gobol kasta ka jira. Qaar ka mid ah afafka Aasiya, sida Shiinaha Mandarin, Hindiga iyo Carabiga, waxay leeyihiin boqolaal milyan oo ku hadla. Gobollo kale, sida Bariga Hindiya (Papua iyo jasiiradaha Indonesia), waxay leeyihiin afaf badan oo mid kastaa yar yahay.
Qoysaska waaweyn
Qoyska Siino-Tibetan wuxuu ka kooban yahay afafka Shiinaha (oo lafteeda kooxo kala duwan leh sida Mandarin, Cantonese iyo Wu), Tibetiga iyo Burmiga. Qoyska Hindo-Yurubiyaan wuxuu Aasiya kaga jiraa laamaha Hindo-Iiraaniyaan: Hindi-Urdu, Bengali, Punjabi, Faarisi iyo Pashto. Qoyska Afroasiatic wuxuu Bariga Dhexe kaga jiraa Carabiga iyo Cibraaniga. Qoyska Dravidian wuxuu ku koobanyahay koonfurta Hindiya, waxaana ka mid ah Tamil, Telugu, Kannada iyo Malayalam.
Qoyska Austronesian wuxuu ka bilaabmay Taiwan wuxuuna gaaray Indonesia, Filibiin iyo ilaa Madagascar. Qoyska Austroasiatic wuxuu ku jiraa Fiitnaamiis iyo Khmer. Qoyska Turkic wuxuu ka soo bilaabmayaa Turkiga ilaa Bartamaha Aasiya iyo Siberia. Kuwa kale waxaa ka mid ah Kra-Dai (Thai, Lao), Mongolic, iyo Tungusic. Kuuriya iyo Jabbaan waxay caadi ahaan loo tiriyaa afaf go'doonsan ama qoysas yar oo gaar ah.
Qorista iyo farta
Aasiya waxay leedahay nidaamyo qorid oo kala duwan. Farta Shiinaha waa nidaam calaamado ah oo ereyo iyo qaybo macne leh matalaya. Farta Hindiya iyo Koonfur-bari Aasiya inteeda badan waxay ka soo jeedaan farta Brahmi. Farta Carabiga waxaa loo isticmaalaa Carabiga, Faarisiga iyo Urduga. Farta Laatiinka ayaa loo qaatay Fiitnaamiis, Indonesian iyo Turkiga qarnigii 20-aad.
Astaamo isku dhow
Afaf badan oo Bariga iyo Koonfur-bari Aasiya ah waa kuwo cod-heer leh (tonal), taasoo macnaha erayga uu ku beddelmo codka kor iyo hoos u dhaca. Tan waxay ka jirtaa Shiinaha, Fiitnaamiis iyo Thai, in kastoo aysan isku qoys wada ahayn. Astaamahan la mid ah waxaa dhundhuma xiriirka dheer ee gobolka, ee ma aha oo keliya asal wadaag ah.