Luuqadda Soomaaliga
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Soomaaliga waa luuqad ka tirsan qoyska luqadaha Afroasiatic, laanta Kuushitig (Cushitic), oo gaar ahaan lagu tiriyo Kuushitigga Bari. Waa luuqadda hooyo ee dad badan oo ku nool Soomaaliya, Soomaalilaanda, deegaanka Soomaalida Itoobiya, waqooyi-bari Kenya iyo Jabuuti, iyo sidoo kale bulshooyinka qurbaha ku nool Yurub, Waqooyiga Ameerika, Carabta iyo meelo kale.
Soomaaliga waa luuqad rasmi ah Soomaaliya, waxaana ka mid ah luqadaha shaqada ee Jabuuti iyo gobollada Soomaalida ee Itoobiya. Waxaa loo isticmaalaa waxbarasho, warbaahin, maamul iyo suugaan. Suugaanta afka (gabay, geeraar, buraanbur, heeso iyo maahmaahyo) ayaa muddo dheer ahayd habka ugu weyn ee aqoonta iyo taariikhda lagu kaydiyo, ka hor inta qoraal rasmi ah la aqoonsan.
Qoraalka
Qorniinka rasmiga ah ee Soomaaliga waa Far Soomaali oo ku salaysan xarfaha Laatiinka, oo la qaatay sannadkii 1972 xilligii dawladda militariga ee Maxamed Siyaad Barre. Nidaamkaas — oo inta badan lala xiriiriyo Shire Jaamac Axmed — wuxuu shaqallada dhaadheer ku muujiyaa xaraf laba jibbaaran (aa, ee, ii, oo, uu), wuxuuna adeegsadaa xarfo isku dhafan sida kh, sh iyo dh. Xarfaha c iyo x waxay matalaan dhawaaqyo qoorta laga soo saaro. Ka hor 1972 waxaa loo isticmaalay farriimo kala duwan, oo ay ka mid yihiin qoraal Carabi ah (Wadaad) iyo hab-qoraalno la sameeyay sida Cismaaniya, oo Cismaan Yuusuf Keenadiid uu abuuray horraantii qarnigii 20-aad.
Naxwaha
Soomaaliga wuxuu leeyahay hab-dhis erey oo caadi ahaan yahay fal ka dib ku dhamaanaya (Subject–Object–Verb). Wuxuu leeyahay lab iyo dheddig, iyo nidaam kala-qaybsan ee falalka lagu qabo. Astaamo caan ah waa 'walxaha calaamadaha weedha' (sida waa, baa/ayaa, waxa) kuwaas oo tilmaamaya cida ama waxa xoogga saaran yahay. Sidoo kale, sarbeebta luuqadda waxay isticmaashaa dhawaaq-kor iyo dhawaaq-hoos (tone/pitch accent) oo bedeli kara macnaha iyo tirada erey — tusaale ahaan kala saarista lab iyo dheddig ama kow iyo badan.
Lahjadaha
Lahjadaha Soomaaliga waxaa caadi ahaan loo qaybiyaa saddex kooxood: Waqooyiga (Maxaa-tiri), oo ah saldhigga luuqadda rasmiga ah; Banaadir/Xamari, oo laga hadlo xeebta dhexe; iyo Maay, oo laga hadlo koonfurta oo aad uga duwan kuwa kale, sidaas darteed qaar ka mid ah cilmi-baarayaasha waxay u arkaan luuqad gooni ah. Kala fahamku lahjadaha waa mid kala duwan, gaar ahaan inta u dhaxaysa Maay iyo Maxaa-tiri.