Maalikiya

Maalikiya (Carabi: المالكية) waa mid ka mid ah afarta madhab (dariiqo fiqhi oo caan ah) ee Islaamka Sunniga. Waxaa lagu tiriyaa Maalik ibn Anas, oo ahaa culimadii Madiina qarniyada hore ee Islaamka. Madhabku wuxuu qeexayaa sida su'aalaha shareecada looga jawaabo: cibaadada, guurka, ganacsiga, dhaxalka iyo arrimaha bulshada.

Maalikiya waxay caan ku tahay in ay si weyn ugu tiirsan tahay dhaqanka dadka Madiina, iyadoo loo arko in bulshadaas ay xambaarsan tahay ficilkii asalka ahaa ee la soo dhaxlay. Sidoo kale waxay isticmaashaa qaacidooyin la xiriira danta guud iyo xiritaanka dariiqooyinka dhibaatada.

Asalka iyo aasaasaha

Maalik ibn Anas wuxuu ku noolaa Madiina, wuxuuna dhigay kitaabka Al-Muwattaʼ, oo ah mid ka mid ah buugaagta ugu hore ee isku dara xadiisyo iyo go'aanno fiqhi ah. Ardaydiisa iyo kuwii ka dambeeyay ayaa qormooyinkiisa iyo fatwooyinkiisa u rogay nidaam fiqhi oo dhammaystiran. Kitaabka Al-Mudawwana, oo lagu xiriiriyo Saxnuun iyo Ibn al-Qaasim, waxaa loo tixgeliyaa mid ka mid ah asaasyada waaweyn ee madhabka.

Ilaha xukunka

Madhabku wuxuu ka soo qaataa xukunnada Quraanka iyo Sunnada, kaddibna ijmaaca (heshiiska culimada) iyo qiyaasta (isbarbardhigga). Waxa u gaar ah in la tixgeliyo 'camal ahl al-Madiina' — ficilka dadka Madiina — mararka qaar iyadoo laga sarreysiiyo xadiis keli ah. Waxaa sidoo kale la adeegsadaa qaacidooyin sida masaalixul-mursala (danta guud oo aan nas gaar ah lagu xusin), istihsaan iyo caadada bulshada.

Faafitaanka juqraafi

Maalikiya waxay ku baahday Waqooyiga Afrika, Galbeedka Afrika, qaybo ka mid ah Suudaan iyo Bariga Afrika, iyo taariikh ahaan Andalus (Isbaanishka Islaamiga). Maanta waa madhabka ugu badan ee lagu dhaqmo dalalka sida Marooko, Aljeeriya, Tuniisiya, Liibiya, Mowritaaniya, Maali, Sinigaal iyo Naayjeeriya. Kuwait iyo qaybo ka mid ah Khaliijka ayaa sidoo kale leh xoogaa joogitaan ah.