Maandoorqamaxi
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
50 luqadood
Maandoorqamaxi waa isticmaalka joogtada ah ee walxaha maskaxda saameeya (maandooriyaha) si dhaawac u geysata caafimaadka qofka, shaqadiisa ama xiriirkiisa bulsho. Waxaa lagu daraa isticmaalka khamriga, sigaarka, daroogooyinka sharci-darrada ah, iyo sidoo kale daawooyin dhakhtar qoray oo si khaldan loo isticmaalo.
Ereyga waxaa afafka kale ku macnaystaan 'substance abuse' (Ingiriisi) iyo 'تعاطي المخدرات' (Carabi). Buugaagta caafimaadka ee casriga ah, sida ICD iyo DSM, waxay inta badan adeegsadaan ereyo kale sida 'xanuunka isticmaalka walxaha' (substance use disorder), maadaama erayga 'qamaxi' uu xambaarsan yahay eedeyn dhinac ah oo caqabad ku noqon karta daaweynta.
Noocyada walxaha
Walxaha waxaa caadi ahaan loo kala saaraa siday maskaxda u saameeyaan. Kuwa dejiya (depressants) sida khamriga waxay hoos u dhigaan hawlgalka habdhiska neerfaha dhexe. Kuwa kiciya (stimulants) sida kookaayiinka iyo amfetamiinka waxay kordhiyaan firfircoonida. Opioid-yada sida heroin-ka iyo qaar ka mid ah daawooyinka xanuun-baabi'iyaha waxay yareeyaan dareenka xanuunka. Waxaa kaloo jira walxo indho-sarcaad keena (hallucinogens) iyo caleemo gudaha loo caano sida khaadka, oo dalalka Geeska Afrika si baahsan loogu isticmaalo.
Sida ay u dhacdo
Walxaha badankood waxay saameeyaan nidaamka abaal-marinta ee maskaxda, gaar ahaan waddooyinka dopamine-ka. Isticmaalka joogtada ah wuxuu keenaa 'u adkeysi' (tolerance), taas oo ah in qofku u baahdo qadar ka badan si uu isla dareenka u helo. Marka isticmaalka la joojiyo waxaa soo bixi kara calaamado ka-bixid (withdrawal) sida gariir, hurdo-la'aan, walbahaar iyo xanuun jirka ah. Ku-tiirsanaanta jireed iyo tan maskaxeed waxay isku dari karaan.
Arrimaha halista kordhiya
Ma jiro hal sabab keliya. Waxaa jira arrimo hidde ah oo qoyska ku jira, arrimo maskaxeed sida niyad-jabka, welwelka iyo dhaawaca nafsiga ee horay u dhacay, iyo arrimo deegaan sida saaxiibbada, saboolnimada, dagaalka iyo helitaanka fudud ee walxaha. Da'da yar ee bilawga isticmaalka waxay kordhisaa suurtagalnimada ku-tiirsanaanta.
Saameynta iyo daaweynta
Saameynta caafimaad waxaa ka mid ah cudurrada beerka, wadnaha, sambabbada iyo faafitaanka caabuqyada marka irbadaha la wadaago. Dhinaca bulshada waxay saameysaa waxbarasho, shaqo iyo xiriirka qoyska. Daaweyntu waxay isugu jirtaa gargaar caafimaad oo lagu maareeyo calaamadaha ka-bixidda, daaweyn hadal iyo hab-dhaqan wax ka beddel ah, kooxo taageero, iyo qaar walxo sida opioid-yada daaweyn bedel ah. Hab-dhaqanka 'yaraynta dhibaatada' (harm reduction) wuxuu diiradda saaraa yaraynta waxyeelada halkii laga sugi lahaa joojin buuxda.