Maatar

Maatar (waxaa sidoo kale loo yaqaan maado ama walax) waa magaca guud loo bixiyay wax kasta oo leh cuf (mass) oo qaadanaya meel (mug). Fiisigiska iyo kiimikada, maataraddu waa waxa ka kooban walxaha aan ku aragno oo taabanno: biyo, hawada, dhagax, iyo jidhka noolaha. Waxa maatarka aasaas u ah waa atamyo, kuwaas oo ka kooban yihiin proton, nutron iyo elektaroon.

Erayga maatar ma laha hal qeexid oo dhammaan cilmi-baarayaasha ku heshiiyeen. Qaar waxay ku qeexaan wax kasta oo cuf-fadhi (rest mass) leh; qaar kalena waxay ku koobaan walxaha ka samaysan barxado (fermions) sida elektaroon iyo quark. Sababtan awgeed, laydhka (photon) badanaa lagu tirin maayo maatar, in kastoo tamar iyo cuf isu beddelmi karaan.

Qaab-dhismeedka

Maatarka la caadaysan yahay waxaa loo kala jajabin karaa heerar. Heerka ugu weyn waa walxaha isku-dhafan (mixtures) iyo kuwa saafi ah. Walaxda saafi ahi waa curiye (element) ama isku-dhaf kiimikaad (compound). Curiyaha wuxuu ka kooban yahay hal nooc atam, halka isku-dhafka kiimikaad ka kooban yahay laba nooc ama in ka badan oo isku xidhan. Atamka gudihiisa, nukleeska ka samaysan proton iyo nutron ayaa xarunta ah, elektaroonnadana waxay ku wareegsan yihiin. Proton iyo nutron waxay iyagana ka kooban yihiin quark oo ku xidhan xoogga adag.

Xaaladaha maatarka

Maatarku wuxuu leeyahay xaalado kala duwan oo ku xiran heerkulka iyo cadaadiska. Kuwa caadiga ah waa adag, dareere iyo neef (gaas). Xaalad afraad waa plasma, taas oo atamyada ay ku lumaan elektaroonnadooda oo ay noqdaan gaas korantaysan; xiddigaha inta badan waa plasma. Waxaa jira sidoo kale xaalado gaar ah oo heerkul aad u hooseeya lagu abuuro, sida condensate-ka Bose–Einstein.

Cuf, tamar iyo antimaatar

Nazariyadda relativity gaarka ah waxay muujisay in cuf iyo tamar ay xiriir toosan leeyihiin, sida ku cad xiriirka E = mc². Taas macnaheedu waa in maatarka la baabbi'in karo, tamarna la beddeli karo, iyadoo tirada guud la ilaalinayo. Walax kasta waxay leedahay lammaane la yidhaahdo antimaatar, oo isla sifooyin leh laakiin kharashkiisu (charge) ka gees yahay. Marka maatar iyo antimaatar isku yimaadaan, way wada baabba'aan oo tamar shucaac ah ka baxa.

Maatarka mugdiga ah

Cilmi-baarista koonka waxay tilmaamaysaa in maatarka caadiga ah oo atamyo ka samaysan yahay uu qayb yar ka yahay waxa koonka ka kooban yahay. Inta soo hartay waxaa loo qeybiyaa maatar mugdi ah (dark matter) iyo tamar mugdi ah (dark energy). Maatarka mugdiga ah lama arki karo laydh, laakiin saamayntiisa cuf-jiidashada waxaa lagu qiyaasaa dhaqdhaqaaqa galaxyada.