Macdan

Macdan (Ingiriisi: mineral) waa walax adag oo dabiici ahaan samaysan, leh qaab kiimiko oo la qeexi karo iyo dhismo kristal ah — taas oo macneheedu yahay in atamyada ay isugu jiraan nidaam ku celcelis ah. Macdanta ayaa ah waxa ka kooban dhagaxyada, sidaas darteed cilmiga dhulka wuxuu macdanta u arkaa unugga aasaasiga ah ee qaabdhismeedka dhulka.

Erayga "macdan" Af-Soomaali waxaa sidoo kale loogu isticmaalaa hantida dhulka hoostiisa laga soo saaro guud ahaan — sida dahabka, birta, batroolka iyo gaaska. Isticmaalkaas ganacsi ee ballaadhan waxuu ka duwan yahay qeexidda sayniska ee cidhiidhiga ah, maadaama batroolka iyo dhuxusha aan lahayn dhis kristal ah.

Astaamaha lagu kala aqoonsado

Macdanta waxaa lagu kala saaraa astaamo la cabbiri karo: midabka, xariiqda budada ee ay ka tagto (streak), dhalaalka dusha (luster), adkaanta oo lagu qiyaaso miisaanka Mohs (laga bilaabo talka ilaa dheemanka), sida ay u kala jabto (cleavage ama fracture), iyo cufnaanta. Astaamahaas waxay ka dhashaan sida atamyada isugu xiran yihiin ee kristalka gudihiisa.

Kala qaybinta

Macdanta caadi ahaan waxaa loo kala qaybiyaa koox kiimiko: silikeed (silicates), oksaydh, sulfayd, karbonayt, sulfayt, halaydh, fosfayt, iyo curiyeyaasha keligood ah sida dahabka saafiga ah. Silikeedka ayaa ah kooxda ugu badan ee dhagaxyada dhulka, iyadoo feldspar iyo quartz ay ka mid yihiin kuwa ugu badan ee laga helo dhagaxyada dushiisa.

Sida ay u samaysanto

Macdanta waxay ka samaysantaa magma qaboojisa, biyo cusbo sido oo uumi baxa ama qaboowda, cadaadis iyo kulayl beddela dhagax hore u jiray (metamorphism), iyo hawlo bayoolaji ah sida deggaanka noolaha badda ee karbonayt sameeya. Cabbirka kristalka wuxuu badanaa ku xiran yahay xawaaraha qaboojinta: qaboojin gaabis ah kristal waaweyn ayay dhalisaa.

Faa'iidada dhaqaale

Macdanta qaar waxay leeyihiin qiimo warshadeed, waxaana loo yaqaan macdan-biyood (ore) marka curiye faa'iido leh uu ku jiro qadar ku filan in si dhaqaale ahaan macquul ah looga soo saaro. Tusaale ahaan, hematiitka iyo magnetiitka waxaa laga soo saaraa bir, bauxite-ka aluminium, chalcopyrite-ka naxaas. Macdan kale sida dheemanka, marmarka iyo cusbada waxay si toos ah u shaqeeyaan.