Macdin Alkaliini ah

Macdanaha alkaliiniga ah waa kooxda birood ee ku taal tiirka koowaad ee shaxda xilliyeed (periodic table), oo ay ka mid yihiin lithium (Li), sodium (Na), potassium (K), rubidium (Rb), caesium (Cs) iyo francium (Fr). Hydrogen-ka waxa uu isna ku yaal isla tiirka, laakiin sifooyinkiisu kama mid aha kuwa birood, sidaas darteed badanaa lagama tiriyo kooxda.

Astaamaha guud ee kooxda waxa keena in atamku leeyahay hal elektaroon oo ku jira wareegga ugu dibadda ah. Elektaroonkaas si fudud ayuu u bixiyaa, taasna waxay ka dhigaysaa walxahan kuwo si degdeg ah ugala falgala walxo kale, gaar ahaan biyaha iyo hawada. Marka ay elektaroonka bixiyaan waxay samaystaan ayon leh hal caddaad togan (M+).

Sifooyinka jireed

Macdanahan waa jilicsan yihiin — qaarkood mindi lagu jari karaa — waxayna leeyihiin cufnaan hooseeya iyo heer-dhalaalid hooseeya marka la barbardhigo birood kale. Marka la hoos u dhaadhaco kooxda, heer-dhalaaliddu way sii yaraanaysaa: lithium ayaa ugu sarreeya, caesium-na wuxuu ku dhalaali karaa heerkul u dhow kan qolka. Dhammaantood waa kuwo aad u gudbiya koronto iyo kulayl, midabkooduna waa cadaan bir ah marka la nadiifiyo dusha sare.

Falgalka kiimikaad

Marka biyo lagu rido waxay samaystaan hydroxide (sida NaOH) iyo hawada hydrogen ah, iyadoo kulayl la sii daayo. Falgalku wuxuu ku sii xoogaystaa marka kooxda hoos loo dhaadhaco: lithium si tartiib ah ayuu u falgalaa, sodium-ka iyo potassium-ku si dhakhso leh, rubidium iyo caesium-na si aad u xoog badan. Sababtan awgeed, macdanahan lagama helo dabeecadda iyagoo keli ah, waxaase laga helaa milix iyo macdano iyagoo ku jira qaab isku-dhis ah — tusaale, sodium chloride (cusbada cuntada) iyo potassium-ka macdanaha dhirta u baahan tahay.

Kaydinta macdanaha alkaliiniga ah waxay caadi ahaan ku jirtaa saliid ama gaas aan falgalayn, si looga ilaaliyo oksijiinta iyo qoyaanka hawada. Marka la gubo ololkoodu wuxuu leeyahay midabyo kala duwan — sodium huruud, potassium-na midab guduud-dhoodhi ah — taas oo loo isticmaalo aqoonsiga shaybaarka iyo laambadaha waddooyinka.

Adeegsiga iyo muhiimadda

Lithium waxaa si ballaaran loogu isticmaalaa baytariyada dib loo buuxin karo ee taleefannada iyo baabuurta korontada. Sodium iyo potassium waxay door bilic ah ku leeyihiin jidhka noolaha: waxay xakameeyaan dheelitirka biyaha iyo gudbinta calaamadaha dareemayaasha. Caesium waxaa loo isticmaalaa saacadaha atamiga ah ee lagu qeexo ilbiriqsiga. Francium aad buu u yar yahay oo si dhakhso ah ayuu u burburaa (radioactive), sidaas darteed adeegsi ganacsi ma laha.