Macdin dhuleed ah (birta alkalineta dhulka)

Macdin dhuleed ah — sidoo kale loo yaqaan birta alkalineta dhulka (Ingiriisi: alkaline earth metals) — waa koox curiyeyaal kiimiko ah oo ku yaal tiirka labaad ee shaxda xilliyeed. Waxay ka kooban yihiin beryllium (Be), magnesium (Mg), calcium (Ca), strontium (Sr), barium (Ba) iyo radium (Ra).

Curiyeyaashan waxaa isku xidha in ay laba elektaroon ku leeyihiin qolofta dibadda. Sababtaas awgeed way fududahay in ay labada elektaroon lumiyaan oo ay sameeyaan ion-yo lagu calaamadiyo +2. Marka ay saflada (compounds) sameeyaan, badanaa waxay noqdaan xidhiidh ionic ah, taas oo micnaheedu yahay in elektaroonku gebi ahaan u guuro curiyaha kale.

Sifooyinka jireed

Guud ahaan waa bir midab caddaan ah oo dhalaalaya, korontada iyo kulaylkana wanaagsan gudbin. Marka la barbar dhigo birta alkalineta (kooxda kowaad, sida sodium-ka), way ka adag yihiin, heerkulka dhalaalidoodana way ka sarreeyaan. Sida caadiga ah, marka aad hoos ugu dhaadhacdo kooxda, firfircoonida kiimikadu way kordhaa: beryllium-ku aad buu u deggan yahay, halka barium iyo radium ay si dhakhso ah ugu falceliyaan hawada iyo biyaha.

Falcelinta kiimikada

Curiyeyaasha kooxdan waxay hawada kula falgalaan oksijiinta iyagoo sameeya oksaydh. Calcium, strontium iyo barium waxay biyaha kala falgalaan iyagoo soo saara hydroxide iyo gaaska haydarojiinta. Magnesium-ku wuxuu u baahan yahay biyo kulul ama uumi si falcelintu u dhaqsato, halka beryllium-ku aanu si caadi ah biyaha ula falgalin sababtoo ah lakab oksaydh ah oo dusha ka samaysma.

Ku jirka dabiiciga ah iyo isticmaalka

Dabiicidda kuma jiraan iyagoo bir saafi ah, ee waxay ku jiraan macdano. Calcium-ku wuxuu ku badan yahay dhagaxa nuuradda (calcium carbonate) iyo jibsiga; magnesium-kuna wuxuu ku jiraa badda iyo macdano kala duwan. Calcium waa qayb muhiim ah oo ka mid ah lafaha iyo ilkaha, magnesium-kuna wuxuu ka mid yahay chlorophyll-ka dhirta. Warshadaha waxaa loo isticmaalaa magnesium isku-dhafyada fudud ee dayuuradaha, calcium-na birta lagu safeeyo; saflada barium waxaa mararka qaar loo isticmaalaa sawirka caafimaadka ee mindhicirka.