Macquul

Macquul (waxaa sidoo kale loo yaqaannaa macquulka, caqliga ama sababaynta) waa awoodda maskaxeed ee dadku ku xidhaan fikrado, kuna gaadhaan gunaanad iyaga ka soo baxa. Isticmaalka guud, wax macquul ah waxaa loola jeedaa wax caqliga la wada saabsan oo aan is-burin.

Ereyga wuxuu asal ahaan ka yimid Carabiga "caql", oo micnihiisu yahay maskax ama garasho. Falsafadda dhexdeeda, macquulka waxaa badanaa lagu qeexaa hab lagu kala saaro run iyo been, ama lagu qiimeeyo doorasho, iyadoo la raacayo tallaabooyin la hubin karo oo aan ku tiirsanayn kaliya dareen ama caado.

Sababaynta iyo tilmaamaheeda

Sababaynta (reasoning) waa habka lagu kala baxo qodobbo hordhac ah (odhaahyo la aqbalay) ilaa gunaanad. Laba nooc oo waaweyn ayaa caadi ahaan la sheegaa. Ka horreeya waa istidlaalka guud-ilaa-gaar (deduction), oo haddii qodobbada hordhaca ah run yihiin gunaankuna qasab ku noqonayo run. Kan labaad waa istiqraa'ka gaar-ilaa-guud (induction), oo tusaalayaal badan laga soo saaro qaanuun guud, laakiin gunaankiisu had iyo jeer ma xaqiijisna.

Macquul iyo mantiq

Mantiqda (logic) waa cilmiga barta qaacidooyinka sababaynta saxda ah. Macquulku waa awoodda; mantiqdu waa habraaca la qoray ee lagu tijaabiyo in doodi qaab ahaan sax tahay. Dood ayaa noqon karta mid qaab ahaan sax ah, hase yeeshee gunaankeedu been noqdo haddii qodobbada hordhaca ahi been yihiin.

Doodaha ku saabsan xadka

Falsafad-yahannadu waa isku khilaafeen inta uu macquulku keligiis gaadhi karo. Qaar waxay leeyihiin aqoonta aasaasiga ah waxaa laga helaa caqliga oo keliya, iyagoo aad u xoojinaya xisaabta iyo qaanuunnada mantiqda. Kuwa kalena waxay leeyihiin aqoontu waxay ku salaysan tahay khibradda dareenka, macquulkuna kaliya waa qalab habeynta xogta. Isbarbardhigga macquulka iyo dareenka ama caqiidada ayaa sidoo kale mowduuc joogto ah ku ah taariikhda fikirka.