Madax

Madaxu waa qaybta jidhka ee ku taal darafka sare (ama hore ee xayawaanka afar-lugta ah) oo ay ku jiraan maskaxda, indhaha, dhegaha, sanka iyo afka. Waa xarunta ay ku urursan yihiin dareemayaasha ugu badan ee lagu ogaado deegaanka.

Aadanaha, madaxa waxaa taageera lafta dhakada (qalfoofka madaxa) oo ilaalisa maskaxda, waxaana isku xira jidhka qoorta. Qaybta wejiga ah waxay qabataa neefsashada, cuntada gelinteeda iyo isgaarsiinta muuqaalka.

Qaab-dhismeedka lafta

Qalfoofka madaxa waxaa loo qaybiyaa laba qaybood: qaybta maskaxda ku hareeraysan (cranium) iyo qaybta wejiga. Lafaha yaryar ee isku xiran waxay samaystaan xariiqyo (sutures) oo caruurnimada dabacsan, waqti ka dibna adkaada. Daloolka weyn ee hoose (foramen magnum) ayaa laf-dhabarta iyo maskaxda isku xira.

Maskaxda iyo dareenka

Maskaxdu waa xarunta maamusha dhaqdhaqaaqa, fikirka, hadalka iyo hawlaha jidhka ee otomaatigga ah. Waxaa ku wareegsan saddex lakab oo daboolka ah (meninges) iyo dareere ilaaliya. Dareemayaasha madaxa — arag, maqal, ur, dhadhan iyo taabasho — waxay xogta si toos ah ugu gudbiyaan maskaxda dareemayaal gaar ah oo ka soo baxa.

Wejiga iyo hawlaha

Wejiga waxaa ku yaal afka, sanka iyo indhaha. Muruqyada wejiga ayaa suurtogeliya muujinta dareenka iyo dhaqdhaqaaqa hadalka. Sanka iyo afku waa marinnada ugu horreeya ee hawada iyo cuntada, halka ilkuhu ay bilaabaan habka cunto-dheefshiidka.

Xayawaanka kale

Noocyo badan oo xayawaan ah waxay leeyihiin madax kala duwan qaab ahaan, iyadoo ku xiran nolol-habka. Cayayaanku waxay leeyihiin madax ay ku yaalliin indho isku dhafan iyo garbo-dareemayaal (antennae). Xayawaanka lafdhabarta leh, urursanaanta dareemayaasha madaxa waxaa loo yaqaan cephalization.