Madaxbanaanida

Madaxbanaanida (sovereignty) waa awoodda ugu sarreysa ee siyaasadeed iyo sharci ee dawlad ku leedahay dhul cayiman, dadka ku nool iyo hay'adaha ka shaqeeya. Micnaheedu waa in dawladdu ay iyada keligeed sameyso sharciyada, ay maamusho ciidamada iyo booliska, ayna qaado go'aannada ku saabsan cashuurta, xuduudaha iyo xiriirka dibadda, iyadoon cid kale amar ka sugin.

Fikradda waxaa caadi ahaan loo kala saaraa laba dhinac. Madaxbanaanida gudaha waa xukunka dawladdu ku leedahay dhulkeeda. Madaxbanaanida dibadda waa in dawladaha kale iyo hay'adaha caalamiga ah ay aqoonsadaan dawladdaas oo ay la macaamilaan si siman. Labadan dhinac had iyo jeer isma raacaan: dawlad waa laga yaabaa in la aqoonsado laakiin aysan gacanta ku hayn qaybo ka mid ah dhulkeeda.

Asalka fikradda

Erayga xilligiisa casriga ah wuxuu ka soo jeedaa falsafadda siyaasadeed ee Yurub ee qarniyada 16-aad iyo 17-aad, gaar ahaan qorayaal isku dayay inay sharraxaan cidda awoodda ugu dambeysa haysata gudaha dawladda. Heshiisyada nabadeed ee Westphalia (1648) waxaa badanaa loo tixraacaa astaan muujinaysa nidaam dawladeed oo ku dhisan xudud cayiman iyo faragelin la'aan. Taariikhyahannada qaar waxay ku doodaan in doorka Westphalia la buun-buuniyay, oo habka uu si tartiib ah u kobcay muddo qarniyo ah.

Shuruudaha dawladnimada

Sharciga caalamiga ah wuxuu badanaa tilmaamaa afar shuruudood oo dawlad loo baahan yahay: dad joogto ah, dhul la garanayo, dawlad shaqeynaysa, iyo awoodda lagu galo xiriir dawladeed oo dibadeed. Waxaa jira laba fikradood oo ku saabsan aqoonsiga: mid sheegaya in dawladnimo ay jirto marka shuruudaha buuxsamaan, iyo mid sheegaya in aqoonsiga dawladaha kale uu qeyb ka yahay abuurista dawladda. Dhaqan ahaan, xubinnimada Qaramada Midoobay iyo xiriirka diblumaasiyadeed ayaa muhiim u ah dawlad cusub.

Xadidaadaha ku yimid

Madaxbanaanidu ma aha mid dhammaystiran. Dawladuhu waxay iska xadidaan iyagoo saxiixaya heshiisyo ganacsi, ku biiraya ururo gobol (tusaale, midowyada dhaqaale), ama aqbalaya awoodda maxkamado caalami ah. Sidoo kale, sharciga xuquuqul-insaanka wuxuu keenay dood ku saabsan xuduudaha faragelin la'aanta marka dembiyo waaweyn la geysto. Golaha Ammaanka ee QM wuxuu awood u leeyahay inuu ansixiyo cunaqabateyn ama tallaabo ciidan oo dawlad lagu qasbo.

Madaxbanaanida iyo is-gooyn

Xaqa is-go'doominta (self-determination) wuxuu marmar ka soo horjeestaa madaxbanaanidda dhuleed ee dawlad jirta. Dawladaha badankoodu waxay taageeraan mabda'a ah in xuduudaha la ilaaliyo, halka kooxo gudaha ah ay dalbadaan gooni-isu-taag. Natiijadu waxay noqotaa xaalado ay maamullo dhab ah gacanta ku hayaan dhul laakiin aysan helin aqoonsi caalami ah oo baaxad leh.