Madbakh

Madbakh (sidoo kale loo yaqaan jiko) waa qol ama meel ku dhex jirta guri, maqaayad, isbitaal ama dhisme kale, oo loo qorsheeyay in cuntada lagu keydiyo, lagu diyaariyo, lagu kariyo iyo lagu nadiifiyo qalabka cuntada. Waa mid ka mid ah qolalka ugu badan qalabka farsamada ah ku jira, sababtoo ah wuxuu isku keenaa biyo, dab ama koronto, iyo hawo-mareen.

Qaab-dhismeedka madbakhyada casriga ah wuxuu ku salaysan yahay saddex xudun: meel biyo lagu isticmaalo (basiin), meel wax lagu kariyo (gaas, koronto ama xaabo), iyo meel wax lagu keydiyo (armaajo, qaboojiye). Isku-xidhka saddexdan ayaa lagu qiyaasaa waxtarka madbakhka.

Taariikh kooban

Muddo dheer, karinta waxay ku dhacaysay meel dab lagu shido oo bannaan ama qol furan, iyada oo qiiqa ka baxo dalool saqafka ah. Marka la helay foornooyin qafiif ah oo bir ah iyo dabadeed tuubooyinka biyaha guryaha, madbakhka wuxuu noqday qol gaar ah oo la xidho. Qarnigii 20-aad, qorshaha 'madbakh shaqo-yar' — kaas oo qalabka la dhigo si tallaabooyinka shaqaalaha ay u yaraadaan — wuxuu saameeyay naqshadaha guryaha dadweynaha ee Yurub.

Qaybaha iyo qalabka

Qalabka aasaasiga ah waa mesha karinta (istoof) iyo foornada, basiinka, miiska shaqada, armaajooyinka, iyo qaboojiyaha. Qalab dheeraad ah waxaa ka mid ah mashiinka saxanka lagu dhaqo, mikroweyf, iyo shaandhada qiiqa (hood) oo hawada shiilan iyo urta banaanka u saarta. Guryaha yaryar, madbakhka waxaa laga dhigi karaa dhinac ka mid ah qolka fadhiga (madbakh furan).

Amniga iyo nadaafadda

Madbakhka waa meel halis dab iyo shil gacan ah ka dhaci karto, sababtoo ah waxaa ku wada jira saliid kulul, mindiyo iyo ilo dab. Sidaas darteed naqshadeynta waxay tixgelisaa hawo-socod, dhul aan simbiriirixad lahayn, iyo kala-saarid cuntada ceyriin iyo cuntada la kariyay si looga hortago faafitaanka bakteeriyada. Meelaha ganacsiga, sharciyada caafimaadka dadweynaha ayaa qeexaya heerarka nadaafadda iyo heerkulka keydka.

Dhaqan iyo bulsho

Madbakhka waxaa lagu qiyaasaa mid ka mid ah goobaha ugu adag ee guriga marka laga eego isticmaalka waqtiga iyo shaqada guriga. Cilmi-baadhisyada bulshada waxay ku eegaan sida shaqada madbakhka loo qaybiyo ku dhex nool guriga, iyo sida isbeddelka qalabka iyo cuntada diyaarsan uu wax uga bedelay tirada saacadaha karinta.