Manganiis

Manganiis (Ingiriisi: manganese, calaamad kiimikaad: Mn) waa curiye bir ah oo lambarkiisa atamiga yahay 25. Wuxuu ka tirsan yahay biraha kala guurka (transition metals) ee jadwalka xilliyeed. Xaaladda caadiga ah waa adag, midabkiisu waa cawlaan-cirroolaha oo dhalaalaya, laakiin wuu jajabaa (brittle) oo dhib ku leh in la tumo.

Manganiis kaligiis kuma jiro dabeecadda; wuxuu ku jira macdano sida pyrolusite (manganese dioxide, MnO2) iyo macdano kale oo oksaydh iyo karbonate ah. Waxaa sidoo kale ku badan hoosta badda oo qaab guduud (nodules) ah. Dalalka waaweyn ee soo saara waxaa ka mid ah Koonfur Afrika, Australia iyo Gabon.

Sifooyin kiimikaad

Manganiis wuxuu leeyahay heerar oksaydhasho badan, laga bilaabo +2 ilaa +7, taas oo ka dhigaysa curiye kala duwan isticmaalkiisa kiimikaadka. Isku-darka +2 (sida MnSO4) waa kuwa ugu deggan biyaha. Potassium permanganate (KMnO4), oo heerkiisu yahay +7, waa oksaydheeye xoog leh oo loo isticmaalo nadiifinta biyaha iyo shaybaarrada. Manganese dioxide waa madow oo loo isticmaalo baytariyada qalalan.

Isticmaal warshadeed

Inta badan manganiiska la soo saaro waxaa loo isticmaalaa warshadaha birta iyo biraha isku-dhafan (alloys). Marka lagu daro birta, wuxuu ka saaraa oksijiinta iyo baaruudda (sulfur) ee birta nugaysa, wuxuuna kordhiyaa adkaanta. Bir isku-dhafan la yiraahdo Hadfield steel waxay ku salaysan tahay manganiis badan, waxaana loo isticmaalaa qalabka wax burburiya sida jaws crushers iyo waddooyinka tareenka. Sidoo kale manganiis waxaa loo isticmaalaa baytariyada lithium-ion ee qaar (NMC) iyo midabaynta dhalooyinka.

Doorka noolaha

Manganiis waa nafaqo yar loo baahan yahay (trace element). Wuxuu ka mid yahay xudunta enzymes qaar, sida superoxide dismutase iyo enzyme-yada photosynthesis ee dhirta oo biyaha ka kala saara. Bini'aadamku wuxuu ka helaa cuntada sida galley, digir, iyo shaaha. Ku badasho oo hawada laga neefsato — sida ay ka dhici karto macdan-qodayaasha iyo alxanka birta — waxay keeni kartaa cudur neerfaha oo la yiraahdo manganism, kaas oo calaamadihiisu la mid yihiin kuwa Parkinson.

Taariikh

Isku-darka manganiiska waxaa loo isticmaali jiray waqti hore, tusaale ahaan dhalooyinka lagu nadiifiyo iyo midabaynta. Curiyaha kaligiis waxaa lagu soo saaray qarnigii 18-aad; saynisyahanno reer Iswiidhan iyo kuwo kale ayaa lagu tiriyaa aqoonsigiisa iyo soo bixiddiisa.