Manida

Manida (Ingiriis: sperm) waa unugga taranka ee laabka (gamete-ka labka) ee noolaha badankiisa xayawaanka iyo qaar ka mid ah dhirta. Shaqadiisa aasaasiga ah waa inuu gaadhsiiyo hidaha (xogta hidde-sidaha) ugxanta dheddigga, si labada unug midkoodba nus hidde-side u soo geliyo unugga cusub ee bacriman.

Manidu waa unug aad u yar oo aan macmal u ahayn keydin cunto badan; ugxantu waa unugga weyn ee cuntada iyo qalabka bilowga ah sida. Sababtaas awgeed manida waxay ku takhasustay socodka: qaab dhismeedkeedu wuxuu u eg yahay mid dheer oo dabo leh.

Qaab-dhismeedka

Manida aadanaha waxay leedahay saddex qaybood oo waaweyn. Madaxa waxa ku jira nukleyaska sida hidaha, iyada oo dusha sare uu ku yaal kiish loo yaqaan akrosoom oo sida ensaymyo caawiya jebinta lakabka ku wareegsan ugxanta. Qaybta dhexe waxaa ku badan mitokondriya, oo ah goobaha tamarta unugga la sameeyo. Dabada (flagellum) ayaa dhaqdhaqaaq garaacaya ku dhaqaajisa unugga.

Sameynta

Manida waxaa lagu sameeyaa xiniinyaha (testis), gaar ahaan tuubooyinka la yidhaahdo tubules-ka. Habka loo yaqaan spermatogenesis wuxuu ka bilaabmaa unugyo asal ah oo qaybsama, kadibna kala qaybsanta hidde-sidaha (meiosis) ay ka dhalaan unugyo leh nus tirada koromosoomka unugga caadiga ah. Kadib waxay ku sii bislaadaan qanjidha epididymis ka hor inta aan la sii dayn.

Bacriminta

Marka manidu gaadho marinka taranka ee dheddigga, waxay u socotaa jihada ugxanta iyada oo la kaashanaysa dareen kiimikaad iyo dhaqdhaqaaqa muruqyada gudaha. Hal manid oo keliya ayaa caadi ahaan gasha ugxanta; ka dib isku-dhafka lakabyada, ugxantu waxay isbeddel ku samaysaa dushiisa si aan manid kale u gelin. Isku-darka labada nukleyas wuxuu abuuraa unugga koowaad ee bilowga uurjiifka.

Kala duwanaanshaha noocyada

Xayawaanka oo dhan manida isku qaab ma aha. Qaar badan oo ka mid ah kalluunka iyo noolaha biyaha ku nool waxay manida ku sii daayaan biyaha dibadda, halka noocyada kale ay gudaha ku bacrimiyaan. Dhirta qaarkood, sida geedaha yaryar ee la yidhaahdo bryophytes, waxay yeeshaan unugyo lab oo dabo leh oo biyo yar ku dhex dabaasha; dhirta ubaxa leh, halkii dabo, waxaa la isticmaalaa tuubada manoodka ee ka baxda budada ubaxa.