Mariid

Mariid waa qof jirkiisa ama maskaxdiisa ka soo gaadhay xanuun ama cillad caafimaad, taasoo saameysa sida uu u shaqeeyo maalin walba. Erayga waxaa laga soo qaatay xididka Carabiga ee macnihiisu yahay 'bukaan'. Af-Soomaaliga waxaa sidoo kale loo yaqaan 'bukaan' ama 'qof xanuunsan', halka xaaladda laftigeeda loo yaqaan 'xanuun' ama 'cudur'.

Marka qof mariid noqdo, badanaa wuxuu maraa dhowr tallaabo: aqoonsiga calaamadaha, go'aanka in caafimaad la raadsado, baaritaan uu sameeyo shaqaale caafimaad, kadibna daaweyn iyo la-socod. Mariidka waa qof go'aan gaadhaya — wuxuu doortaa goorta uu isbitaal tago, wuxuu weydiiya su'aalo, wuxuuna ka qeyb qaataa go'aanka daaweyntiisa.

Calaamadaha iyo aqoonsiga

Calaamado (symptoms) waa waxa mariidku dareemo oo uu sheego, sida xanuun, qandho, daal ama lallabo. Astaamo (signs) waa waxa dhakhtarku qiyaaso ama arko, sida heerkulka, garaaca wadnaha ama cadaadiska dhiigga. Aqoonsiga cudurka (diagnosis) wuxuu ku salaysan yahay isku-darka labadaas, oo lagu dheereeyo baaritaanno shaybaadh, sawir-qaadis ama tijaabo kale.

Xuquuqda iyo waajibaadka

Nidaamyada caafimaad badan waxay aqoonsan yihiin in mariidku xaq u leeyahay in loo sharraxo xaaladdiisa, in uu ogolaansho la og yahay (informed consent) bixiyo ka hor daaweynta, in xogtiisa caafimaad la ilaaliyo, iyo in uu ra'yi labaad raadsado. Dhinaca kale, la-shaqeynta mariidka — sida qaadashada daawada si sax ah — waxay saameyn ku leedahay natiijada daaweynta.

Nooca xanuunka

Xanuunnada waxaa loo kala saaraa siyaabo dhowr ah. Mid ka mid ah waa faafa iyo aan faafin: kuwa faafa waxaa keena bakteeriya, fayras, fangas ama dulin, halka kuwa aan faafin ay ku xidhan yihiin hidde, nolol-maalmeedka, cunto ama da'da. Sidoo kale waxaa loo qaybiyaa xanuun degdeg ah (acute) oo muddo gaaban socda, iyo mid raagsan (chronic) oo sanado socda oo la-socod joogto ah u baahan.

Bulshada iyo mariidka

Xanuunku wax ka beddelaa doorka qofka bulshada dhexdeeda: shaqada, waxbarashada iyo mas'uuliyadda qoyska. Dhaqammo badan, oo Soomaalidu ku jirto, booqashada mariidka iyo u ducaysigiisa waa waajib bulsho. Taageerada qoyska iyo dariska waxay qeyb ka tahay sida mariidku u soo kabsado, gaar ahaan meelaha adeegga caafimaadka rasmiga ah yar yahay.