Markab

Markab waa gaadiid weyn oo biyaha dul sabbaysa oo loo isticmaalo qaadista dadka, badeecadaha iyo qalabka. Wuxuu ku sabbaynayaa mabda'a caanka ah ee Archimedes: jidhka biyaha ku dhex jira wuxuu riixaa xoog la mid ah miisaanka biyaha uu barakiciyay. Sidaa darteed markab bir ah oo culus ayaa sabbaynaya haddii qaabkiisa uu ku gooyo mug ku filan.

Farqiga u dhexeeya markabka iyo doonnida yar (huurida) ma aha mid xeer adag ku dhisan. Guud ahaan markab waxaa loo yaqaan gaadiidka waaweyn ee bad-maaxa ah, halka doonnida yar ay ku shaqeeyaan xeebaha, wabiyaasha ama ay markab weyn saaran tahay.

Qaybo muhiim ah

Markab wuxuu leeyahay jidh (hull) oo biyaha gooya, dabaq-sare (deck) iyo qol-taladeed (bridge) halkaas oo kabtanka iyo saraakiisha ka maamulaan socodka. Waxaa jira mishiin, sixir-mareen (propeller) ama shiraaco, iyo daadab (rudder) lagu jeediyo. Xamuulka waxaa lagu qaado qolal gudbin ah ama santuuqyo (containers). Barta uu miisaanku isku dheellitiro iyo qoto-dheerida uu biyaha ku dhex galo ayaa go'aamiya sugnaantiisa.

Noocyada

Waxaa jira markab-santuuq (container ship), markab-shidaal (tanker), markab-xamuul-qashin ah oo badeecad furan qaada sida hadhuudh iyo macdan (bulk carrier), doonyaha kalluumeysiga, markabka rakaabka iyo doonyaha dagaalka. Waxaa kale oo jira markab-doon-gudbin (ferry) oo xeebo isku xira.

Taariikh kooban

Bulshooyinka hore waxay isticmaaleen doonyo alwaax ah oo seeb iyo shiraac ku shaqeeya. Badweynta Hindiya, ganacsiga xeebaha Soomaaliya, Carabta iyo Hindiya wuxuu ku tiirsanaa doonyaha shiraaca leh ee dabaylaha xilliyeed (monsoon) ka faa'iidaysta. Qarniyadii 19-aad iyo 20-aad, uumiga (steam) ka dibna mishiinnada naaftada iyo birta ayaa beddelay alwaaxa iyo shiraaca, taasoo kordhisay cabbirka iyo xawaaraha.

Ganacsi iyo sharci

Inta badan xamuulka caalamiga ah waxaa lagu qaadaa badda, maxaa yeelay qiimaha tan kasta oo mayl kasta wuu ka hooseeya hawada iyo dhulka. Markab kasta wuxuu ku diiwaangashan yahay dal (calanka) oo sharciyadiisu khuseeyaan; hay'adaha caalamiga ah ayaa dejiya heerar badqab, shaqaale iyo ilaalinta deegaanka.