Maskax

Maskaxdu waa xubinta udub-dhexaadka u ah habdhiska neerfaha (nidaamka fiilooyinka dareenka ee jirka) ee xayawaanka badankood. Waxay ka kooban tahay unugyo la yiraahdo neuron (unug neerfe oo calaamado koronto iyo kiimiko ah gudbiya) iyo unugyo taageero ah oo glia la yiraahdo. Maskaxdu waxay aruurisaa macluumaadka ka imanaya dareemayaasha, waxay habaysaa, kadibna waxay amar u dirtaa muruqyada iyo qanjidhada.

Aadanaha, maskaxdu waxay ku jirtaa qalfoofka madaxa (dhakada), waxaana ilaaliya saddex xuub oo meninges la yiraahdo iyo dareere loo yaqaan dareeraha laf-dhabarta iyo maskaxda. Culayskeedu wuxuu ku dhow yahay ilaa 1.3–1.4 kiilo ku dhawaad qofka weyn, waxayna isticmaashaa qayb weyn oo ka mid ah tamarta jirku isticmaalo, in kastoo ay yar tahay marka loo eego culayska guud.

Qaybaha waaweyn

Maskaxda aadanaha waxaa lagu qaybiyaa saddex qaybood oo waaweyn. Cerebrum-ku waa qaybta ugu weyn, wuxuuna u kala baxaa laba hemisphere (badh bidix iyo badh midig) oo corpus callosum isku xira. Cerebellum-ku (maskax-yare) wuxuu ku yaal xagga hoose ee dambe, wuxuuna la xiriiraa isku-dubbaridka dhaqdhaqaaqa iyo miisaanka. Jirridda maskaxda (brainstem) waxay maskaxda ku xirtaa laf-dhabarta, waxayna maamushaa hawlaha nafta lagama maarmaanka u ah sida neefsashada iyo garaaca wadnaha.

Qolofka iyo qaybsanaanta shaqooyinka

Dusha sare ee cerebrum-ka waxaa lagu magacaabaa cortex (qolof), waxayna leedahay duudduubyo iyo godad kordhiya bedka. Qolofta waxaa loo kala qaybiyaa afar fal (lobe): hore (frontal), dhinac-sare (parietal), dhegeed (temporal) iyo dambe (occipital). Falka dambe wuxuu inta badan la xiriiraa aragga, falka dhegeeda maqalka iyo xusuusta, halka falka hore la xiriiro qorsheynta, go'aan-qaadashada iyo xakamaynta dhaqanka. Qaybintan waa mid guud; hawl badan waxay ku tiirsan tahay shabakado kala fog oo wada shaqeeya.

Sida shaqadu u dhacdo

Neuron-ku wuxuu macluumaadka u gudbiyaa calaamad koronto ah oo axon-ka (fiilada dheer ee unugga) marta. Meesha laba neuron ku kulmaan, oo synapse la yiraahdo, calaamaddu waxay u beddelantaa kiimiko la yiraahdo neurotransmitter, oo neuronka xiga ku kicisa ama joojisa. Xoogga isku xirnaanta synapse-yadu wuu bedelmi karaa marka waayo-aragnimo cusub la kulmo — hab loo yaqaan plasticity, oo aasaas u ah barashada iyo xusuusta.

Kala duwanaanta xayawaanka iyo baaritaanka

Xayawaannada laf-dhabarta leh dhammaantood way leeyihiin maskax, laakiin cabbirka iyo qaab-dhismeedku aad bay u kala duwan yihiin. Xayawaanno badan oo aan lafdhabar lahayn, sida cayayaanka, waxay leeyihiin urur neuron oo la mid ah maskax laakiin ka fudud. Cilmi-baarista maskaxda waxaa loo isticmaalaa qalab sawir-qaade sida MRI iyo EEG, oo qiyaasa isbeddellada dhiigga ama dhaqdhaqaaqa korontada ee maskaxda, iyo daraasado unug-heer ah.