Mateeyos
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
1 luqadood
Mateeyos (Ingiriisi: Matthew; Giriigga: Maththaios) waa magac ka soo jeeda Cibraaniga oo macnihiisa lala xiriiriyo "hadiyad Ilaahay". Erayga isku mar loo isticmaalaa laba shay oo isku xiran: mid ka mid ah laba iyo tobanka xerta (apostles) ee Ciise Masiix sida ay ku sheegan Kitaabka Quduuska ah, iyo kitaabka koowaad ee Axdiga Cusub (Injiilka Mateeyos) oo dhaqanka Masiixiyiinta magaciisa u aaneeyay.
Sida ku qoran Injiillada, Mateeyos ka hor intii uu Ciise raacin waxa uu ahaa cashuur-qaade (Ingiriisi: tax collector) — shaqaale u cashuur ururiya maamulka Roomaanka. Xilkaas dhaqan ahaan kooxo Yuhuudi ah dhib ku qabeen, waana arrin qoraallada Injiilku si joogto ah u xusaan marka laga hadlayo Mateeyos iyo dadka la mid ah.
Mateeyos xerta
Liisaskii xerta ee ku jira Injiillada Matteeyos, Markos, Luukos iyo Falimaha Rasuullada waxay dhammaantood ku darsanayaan magaca Mateeyos. Qaar ka mid ah qoraalladan waxay isku magac dhigaan Mateeyos iyo Lewi (Levi), taas oo culimada Kitaabku u fasirtay in isku qof laba magac lahaa. Xaalado kale, waxaa lagu tilmaamaa "Mateeyos cashuur-qaadihii". Sheekada uu Ciise ugu yeeray isaga oo miiska cashuurta fadhiya waa mid ka mid ah qaybaha caanka ah.
Injiilka Mateeyos
Injiilka Mateeyos waa buugga ugu horreeya nidaamka caadiga ah ee Axdiga Cusub. Wuxuu ka mid yahay saddexda Injiil ee loo yaqaan "synoptic" (Mateeyos, Markos, Luukos), oo qaab iyo qisooyin badan wadaaga. Buuggu wuxuu si cad diiradda saaraya sidii Ciise u buuxiyay waxyaalihii hore ee nebiyada Yuhuudda sheegeen, sidaas darteed waxaa uu si joogto ah soo xiganayaa Axdiga Hore. Sidoo kale wuxuu ku bilaabmaa abtirsiinyo Ciise (genealogy) oo laga soo bilaabo Ibraahim iyo Daa'uud.
Qaybaha ugu caansan ee kitaabka waxaa ka mid ah "Wacdiga Buurta" (Sermon on the Mount), oo ay ku jiraan barashooyinka barakooyinka iyo tukashada "Aabbahayaga jannada ku jira". Sidoo kale waxaa ku jira masaallo (parables) badan iyo qaybta ugu dambeysa oo lagu magacaabo amarka xerta loo diray inay dadka baraan.
Su'aalaha qorista
Dhaqanka kiniisadda hore waxay Injiilka u aaneysay Mateeyos xertii. Culimada casriga ah oo isticmaalaya qaabab taariikhi ah waxay ku doodaan in buuggu magac-la'aan ku qoran yahay (anonymous) oo cinwaanka la doortay markii dambe lagu daray, iyada oo qorayaasha uu isticmaalay ilo hore, gaar ahaan Injiilka Markos. Doodo kala duwan ayaa jira, oo weli aan gebi ahaanba lagu heshiin.