Matoor

Matoor waa qalab u beddela nooc tamar ah dhaqdhaqaaq farsamo ah (mechanical motion). Tamarta soo gasha waxay noqon kartaa shidaal la gubo, koronto, ama kharaar (steam). Wax-soo-saarka ugu badan waa wareeg (rotation) oo lugta ama sheyga wareega u gudbiya awoodda.

Matooradu waa aasaaska gaadiidka, warshadaha iyo korontada. Waxaa lagu qiimeeya awoodda (power), xoogga wareega (torque), xawaaraha wareegga, iyo waxtarka (efficiency) — taasi waa saamiga tamarta laga helo marka loo eego tamarta lagu shubay. Qayb ka mid ah tamarta had iyo jeer waxay u baxdaa kulayl iyo qas (friction).

Noocyada waaweyn

Matoorada gubidda gudaha (internal combustion) waxay shidaalka ku gubaan silinjar gudaha, kuwaas oo ay ka mid yihiin matoorada baatroolka iyo naaftada. Matoorada gubidda dibadda, sida matoorada kharaarka, waxay shidaalka ku gubaan meel ka baxsan qaybta shaqeysa. Matoorada korontada — oo marar badan loo yaqaan 'mishiin koronto' — waxay isticmaalaan beero birlab (magnetic field) si ay korontada u beddelaan wareeg. Matoorada turbine-ka gaaska ayaa diyaaradaha badan wataa.

Sida matoorka gubiddu u shaqeeyo

Matoorka gubidda gudaha ee caadiga ah wuxuu ku shaqeeyaa wareegyo. Hawada iyo shidaalka waa lagu soo gudbiyaa silinjarka, kadib waa la cadaadiyaa, waa la shidaa, gaaska kululi baxa ayaa piston-ka riixa, ugu dambeyntii gaaska la isticmaalay waa la saaraa. Dhaqdhaqaaqa toosan ee piston-ka waxaa crankshaft-ka u beddela dhaqdhaqaaq wareeg.

Taariikh kooban

Matoorada kharaarku waxay qarniyada 18-aad iyo 19-aad warshadaha iyo tareennada wateen. Dabayaaqadii qarnigii 19-aad matoorada gubidda gudaha ayaa soo baxay, waxayna u fureen dariiqa baabuurta. Qarnigii 20-aad, turbine-yada gaaska ayaa duulista beddelay. Sannadihii dambe, matoorada korontada iyo baytariyada ayaa mar kale gaadiidka ku soo galay.