Meere Dhagaxley
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
93 luqadood
Meere dhagaxley (ama meere dhulkoodi) waa meere uu jidhkiisa ugu badan ka kooban yahay dhagax (silikeyt) iyo bir, oo leh dul adag. Waxay ka duwan yihiin meerayaasha waaweyn oo gaas ah, sida Mushtari iyo Zuhal, kuwaas oo inta badan ka kooban yihiin haydarojiin iyo heeliyam.
Nidaamka Qorraxda wuxuu leeyahay afar meere dhagaxley: Meerkuur, Fiinus, Dhulka iyo Maars. Dhammaantood waxay ku yaalliin qaybta hoose oo Qorraxda ku dhow, waxayna leeyihiin cufnaanta (density) sarreysa marka la barbar dhigo meerayaasha gaaska ah.
Qaab-dhismeedka gudaha
Meere dhagaxley caadi ahaan wuxuu leeyahay saddex lakab: udub-dhexaad (core) oo inta badan bir iyo nikel ah, mantle oo dhagax silikeyt ah, iyo qolof (crust) dushaa ah. Kala-qeybsanaantan waxay ka dhalatay xilli meeruhu kulul yahay, markaas oo walxaha culus ee birta ah hoos u degeen halka kuwa fudud kor u kaceen. Haddii udub-dhexaadka birta qayb ka mid ah dareere yahay oo dhaqaaqo, waxaa suurtogal ah in meeruhu yeesho beer magneetiga, sida Dhulka.
Dushiisa iyo hawada
Dulka meerayaasha dhagaxley waxaa ka muuqda godad shimbir-dhaca (impact craters), buuro fol-fol ah, dooxooyin iyo dhul-gariir hore. Meerkuur wuxuu leeyahay dul godad badan leh iyo hawo aad u khafiif ah. Fiinus wuxuu leeyahay hawo qaro weyn oo kaarboon-laba-ogsaydh ah, taas oo keentay kulayl aad u sarreeya. Dhulka wuxuu leeyahay hawo naaytarojiin iyo ogsijiin ah iyo biyo dareere ah dusha. Maars wuxuu leeyahay hawo khafiif ah oo kaarboon-laba-ogsaydh badan, iyo baraf ku yaalla labada cirif.
Sida ay abuurmeen
Sida caadiga ah loo sharraxo, meerayaasha dhagaxley waxay ka samaysmeen boodhka iyo dhagxaanta ku jirtay diskada ku wareegsanayd Qorraxda markii ay dhalatay. Qaybta Qorraxda ku dhow way kululayd, sidaas darteed gaasaska iyo barafka ma sii adkaysan karin halkaas; waxa hadhay waa walxo dhagax iyo bir ah oo isku soo urursanaya ilaa ay noqdeen jir waaweyn.
Jir kale oo la mid ah
Erayga waxaa mararka qaar loo fidiyaa dayaxyada waaweyn ee dhagax ah, sida Dayaxa Dhulka iyo Iyo (dayax Mushtari), maxaa yeelay iyaguna waxay leeyihiin dhisme lakabaysan oo la mid ah. Sidoo kale, meerayaal badan oo lagu helay xiddigo kale (exoplanets) waxaa loo qiyaasay inay dhagaxley yihiin, iyadoo lagu saleeyay culayskooda iyo baaxaddooda.