Mesoarkeyaan
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
40 luqadood
Mesoarkeyaan waa mid ka mid ah afarta qaybood ee loo kala qaybiyo waqtiga Arkeyaan (Archean), taasoo qayb ka ah taariikhda hore ee Dhulka. Wuxuu ku beegan yahay muddada u dhaxaysa qiyaastii 3,200 milyan oo sano ka hor ilaa 2,800 milyan oo sano ka hor. Magaca wuxuu ka soo jeedaa ereyada Giriigga ah ee 'mesos' (dhexe) iyo 'arkhaios' (hore).
Sida qaybaha kale ee Arkeyaan, xadadka Mesoarkeyaan waxaa lagu qeexay tiro sano oo la doortay (qeexid 'chronometric' ah), ma aha xuduud lagu aasaasay isbeddel dhagax ama noole gaar ah oo laga arko dhulka. Tan waa kala duwanaanshaha ugu weyn ee u dhexeeya qaybaha Arkeyaan iyo qaybaha xilliyada dambe ee Faneroosooyik, kuwaas oo inta badan lagu qeexo astaamo dhagxaanta ku jira.
Meesha uu ka galo miisaanka waqtiga juquraafiyeed
Arkeyaan waxaa loo qaybiyaa afar: Eoarkeyaan, Baleoarkeyaan, Mesoarkeyaan iyo Neoarkeyaan. Mesoarkeyaan wuxuu ku yaal booska saddexaad. Kahor Arkeyaan waxaa jira Hadeyaan, kadibna waxaa yimaada Broterosooyik. Qaybahan waxaa habeeya Guddiga Caalamiga ah ee Istaraatigraafiga (ICS), kaas oo daabaca miisaanka waqtiga juquraafiyeed.
Astaamaha juquraafiyeed
Inta lagu jiro Mesoarkeyaan, qolofta Dhulka way sii xoogaysanaysay, waxaana sii kordhayay bar-bar dhagax ah oo weyn (kratoon) oo aasaas u noqday qaaradaha maanta. Dhagxaanta xilligaas laga hayo waxaa laga helaa meelo ka mid ah Kanada, Awstaraaliya, Koonfur Afrika iyo Gireenlaan. Cimilada iyo qaab-dhismeedka hawada weli kama koobnayn ogsijiin badan; hawadu waxay ahayd mid ogsijiin yar leh.
Nolosha
Noolaha xilligaas jiray waxay ahaayeen kuwo hal-unug ah oo aan xudun lahayn (bakteeriya iyo arkeeya). Waxaa la aaminsan yahay in ay xilligan sii socdeen istromatolayt-yada — lakabyo dhagax ah oo ay abuureen bulshooyin bakteeriyaad oo biyaha gacmeed ku noolaa. Sitaanoobakteeriyada, oo sameeya fotosinteesis ogsijiin soo saarta, ayaa loo maleeyaa inay xilligan jireen, laakiin ogsijiinku weli kuma uruurin hawada si weyn.