Mesobotaamiya
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan
167 luqadood
Mesobotaamiya waa magac taariikhi ah oo loo isticmaalo dhulka u dhexeeya labada webi ee Dijlah (Tigris) iyo Furaat (Euphrates). Magacu wuxuu ka yimid Giriigii hore, macnihiisuna waa "dhulka labada webi dhexdooda ku yaal". Af-Carabiga waxaa loo yaqaan "Bilaad al-Raafidayn". Inta badan dhulkaas maanta wuxuu ku jiraa Ciraaq, qaybo ka mid ahna waxay ku dhacaan koonfur-bari Turkiga, waqooyi-bari Suuriya iyo xuduudka Iiraan.
Gobolku wuxuu qayb ka yahay aagga loo yaqaan "Bishada Barwaaqada" (Fertile Crescent). Biyaha webiyada iyo dhoobada ay keenaan ayaa suurtogeliyay beeraha waraabka ku shaqeeya. Taasi waxay horseeday in dad badan meel isku urursadaan, ayna soo baxaan degmooyin waaweyn, dawlado magaalo ah, iyo hab-maamul qoraal ku salaysan.
Juqraafi iyo qaybaha
Caadi ahaan waxaa loo kala saaraa Mesobotaamiya woqooyi iyo koonfur. Woqooyiga — oo ay ka mid tahay dhulkii Ashuur — roob badan ayaa ka da'a, beerashaduna waxay ku tiirsan tahay roobka. Koonfurta — Baabil iyo Shumar — waxay si weyn ugu tiirsan tahay kanaalada waraabka, maadaama roobku yar yahay. Koonfurta biyaha badan iyo ciidda dhoobada leh ayaa saameeyay in laga dhiso magaalooyin waaweyn.
Taariikhda hore
Boqolaal sano ka hor miilaadka, koonfurta Mesobotaamiya waxaa ka soo baxay magaalooyin sida Uruk, Ur iyo Lagash, oo lahaa macbudyo waaweyn (ziggurat) iyo maamul diiwaan haya. Waxaa ka dambeeyay imbaraadooriyado isdaba-joog ah: Akkad, Ur ee saddexaad, Baabil iyo Ashuur. Kadib waxaa xukumay Faaris, Giriig (Maqduuniya), Roomaan iyo Fariisiin, waxaana qarnigii toddobaad qabsaday ciidamada Muslimiinta.
Qoraalka iyo aqoonta
Mesobotaamiya waxaa laga soo saaray mid ka mid ah nidaamyada qoraalka ee ugu hore, kaas oo lagu magacaabo cuneiform — calaamado geesaha u eg oo lagu daabaco dhoobo qoyan oo markaas la qalajiyo. Waxaa lagu qoray xisaabaadka ganacsiga, sharciyo, iyo sheeko-xariiro sida Gilgamesh. Cilmiga xiddigiska, xisaabta lixdanka ku salaysan (sexagesimal — asal u ah 60 daqiiqo iyo 360 darajo), iyo koodadka sharciga sida kan Hammurabi waxay ka soo jeedaan bay'adaas.