Mitir

Mitir (af-Ingiriisi: metre, calaamaddiisa: m) waa halbeegga aasaasiga ah oo lagu cabbiro dhererka ee Nidaamka Caalamiga ah ee Halbeegyada (SI). Waa halbeegga ugu badan ee adduunka loo isticmaalo cabbirka masaafada, joogga iyo baaxadda, isla markaana waxaa laga soo saaraa halbeegyo kale sida buuxinta (mitir jiingad) iyo mugga (mitir saddex-jibbaaran).

Mitir wuxuu qayb ka yahay nidaam tobanle ah, taas oo macnaheedu yahay in qaybaha yaryar iyo kuwa waaweyn lagu xisaabiyo tobanle. Tusaale, hal mitir waa 100 sentimitir ama 1000 milimitir, halka 1000 mitirna ay yihiin hal kiilomitir.

Taariikhda

Mitir waxaa la sameeyay dabayaaqadii qarnigii 18-aad ee Faransiiska, xilligii kacaanka, iyada oo ujeeddada ay ahayd in la beddelo halbeegyadii kala duwanaa ee gobol kasta. Qeexitaankii hore wuxuu ku salaysnaa cabbirka Dhulka: mitir waxaa loo qaatay inuu yahay hal-toban-milyaannaad (1/10 000 000) qaybta masaafada u dhaxaysa dhul-bartamaha (equator) iyo cirifka woqooyi, marka lagu maro xariiq-dherer gaar ah. Ka dib waxaa la sameeyay bir tusaale ah oo lagu kaydiyay Faransiiska, oo dalalka kale ay nuqullo ka qaateen.

Qeexitaanka casriga ah

Sababtoo ah biraha tusaalaha ah way isbeddelaan oo dhimman karaan, qeexitaanka waxaa loo beddelay mid ku salaysan dabeecadda dabiiciga ah. Marka hore waxaa loo cabbiray dhererka mowjadda iftiin gaar ah. Hadda mitir waxaa lagu qeexaa xawaaraha iftiinka ee meel banaan (vacuum): iftiinku wuxuu ku socdaa xawaare joogto ah oo la aqoonsan yahay, mitirna waa masaafada iftiinku maro muddo aad u yar oo la qeexay oo il-biriqsi ka mid ah. Sidaas darteed cabbirka mitir wuxuu ku xiran yahay qeexitaanka il-biriqsiga (second).

Isticmaalka iyo qaybaha

Qaybaha caanka ah waxaa ka mid ah nanomitir, mikromitir, milimitir, sentimitir iyo kiilomitir. Cilmi-baarista fiisigiska iyo injineernimada waxay isticmaashaa qaybo aad u yar, halka juqraafi iyo cilmiga xiddigiska ay isticmaalaan halbeego waaweyn. Dalal badan waxay mitirka ka dhigeen halbeegga rasmiga ah ee ganacsiga iyo dhismaha; qaar ka mid ah dalalka Ingiriis-ku-hadla ayaa weli isticmaala halbeegyada sida fool (foot) iyo mayl.