Mowjad
Ka Halbeeg, ensaykloobediyada furan · In English
107 luqadood
Mowjad (sidoo kale loo yaqaan hirr) waa gariir ku faafa dhex-dhexaadin (medium) ama meel madhan, kaas oo gudbiya tamar iyo macluumaad meel ka meel. Waxa guuraya waa qaabka gariirka, ma aha walaxda dareeraha ama hawada lafteeda: qayb kasta oo dhex-dhexaadinta ka mid ah waxay ku gilgilataa meesheeda oo ku wareegsan, halka gariirku hore u socdo.
Mowjadaha waxay ka mid yihiin fikradaha aasaasiga ah ee fiisigiska. Waxay sharraxaan dhawaaqa, iftiinka, gariirka dhulka, hirarka badda, iyo sidoo kale hab-dhaqanka walxaha aad u yaryar sida elektaroonnada. Sifooyinka lagu qiyaaso waxaa ka mid ah dhererka mowjadda (masaafada u dhaxaysa laba dhibic isku mid ah), inta jeer ee gariirka daqiiqad kasta (frequency), sarreynta (amplitude) iyo xawaaraha faafitaanka.
Noocyada mowjadaha
Marka la eego baahida dhex-dhexaadin, mowjadaha waxaa loo kala saaraa laba nooc. Mowjadaha farsamada (mechanical) waxay u baahan yihiin walax ay ku dhex socdaan, tusaale dhawaaqa oo aan hawo la'aan ku socon. Mowjadaha korantada-birlabta (electromagnetic), sida iftiinka, raadiyaha iyo raajada, waxay ku socon karaan meel madhan iyagoo si isku mid ah socda.
Marka la eego jihada gariirka, waxaa jira mowjado toosan (transverse) oo qaybaha dhex-dhexaadinta gilgishaan si ku qumman jihada socodka, sida hirarka xadhig la ruxay; iyo mowjado dhinac-ku-riixid ah (longitudinal) oo gilgilashada la jihaysan tahay socodka, sida dhawaaqa oo ka kooban cidhiidhi iyo kala fidin hawada.
Dhaqannada muhiim ah
Mowjadaha waxay muujiyaan hab-dhaqanno gaar ah. Milicsigu (reflection) waa ka soo noqod marka mowjad ku dhacdo xayndaab. Leexashada (refraction) waa isbeddel jiho marka mowjad u gudubto dhex-dhexaadin kale oo xawaaraha ku duwan yahay. Kala firdhinta (diffraction) waa ku faafid gees ama godka yar dabadeed. Isku-darkuna (interference) waa marka laba mowjad isku meel yimaadaan, oo sarreyntoodu isku dartaa ama isa soo gaabisaa. Farqiga xawaaraha u dhexeeya ilaha iyo dhagaystaha waxaa ka dhasha isbeddelka codka ee Doppler.
Labo-geesnimada mowjad–walax
Fiisigiska kuwaantamka waxay muujisay in walxaha yaryar sida iftiinka iyo elektaroonnada ay xaaladaha qaar u dhaqmaan sida mowjad, xaaladaha kalena sida walxo yaryar (particles). Tan waxaa lagu magacaabaa labo-geesnimada mowjad–walax, waxayna saldhig u tahay fahamka dhismaha atamka.