Muqaddas

Muqaddas (Ingiriisi: sacredness, Carabi: مقدس) waa astaan la saaro shay, meel, waqti, qof ama qoraal, taasoo ka soocdaya waxyaabaha caadiga ah. Wixii muqaddas ah waxaa lala xiriiriyaa xushmad gaar ah, xeerar ku saabsan sida loo taabto ama loogu dhowaado, iyo ciqaab bulsheed ama diimeed marka xeerarkaas la jebiyo.

Fikradda muqaddasnimada waxay ka muuqataa diimo iyo dhaqammo kala duwan. Barashada diimaha waxay muuqaalka muqaddaska ku qeexdaa iyada oo lala barbar dhigo waxa la yiraahdo "caadi" ama "maalinle". Kala-soocidda labadaas qaybood waa mid bulshadu dhistay oo lagu ilaaliyo caado, sharci iyo tacliin.

Qeexid iyo aragtiyaha cilmiga

Cilmi-baarayaasha bulshada ee qarniyadii 19-aad iyo 20-aad waxay muqaddaska ka dhigeen mowduuc muhiim ah. Émile Durkheim, oo sooyaal-yaqaan bulsho ahaa, wuxuu diinta ku qeexay kala-soocidda muqaddas iyo caadi, isagoo sheegay in waxa muqaddas ah uu matalo midnimada bulshada. Rudolf Otto ayaa dhankiisa diiradda saaray dareenka shakhsiga marka la hor yimaado waxa uu "numinous" ku magacaabay — dareen isku dar ah cabsi iyo soo jiidasho. Mircea Eliade wuxuu ku dooday in bulshooyinka diimeed ay meelo iyo waqtiyo gaar ah u arkaan bar isku xir ah oo aduunka iyo ilaahnimada isku xirta.

Meelaha iyo waxyaabaha muqaddas

Muqaddasnimada waxay dhalisaa nooc goobo gaar ah: masaajid, kaniisado, macbudyo, xabaalo iyo goobo dabiici ah sida buuro, ilo iyo geedo. Sidoo kale waxaa jiraan qoraallo la tixgeliyo muqaddas — tusaale, Qur'aanka Muslimiinta iyo Kitaabka Quduuska ah ee Masiixiyiinta — kuwaas oo leh xeerar ku saabsan sida loo qaado, loo akhriyo iyo loo kaydiyo. Waqtiyo gaar ah, sida Ramadaanka, Sabtida Yuhuudda ama Axadda Masiixiyiinta, ayaa iyaguna astaan muqaddas leh.

Xeerar iyo xadgudub

Muqaddasnimada waxay la timaaddaa xeerar wax mamnuucaya: daahirnimo, dharka la xiran, ereyada la isticmaalo, iyo cidda gali karta goobta. Ku dhaqanka xeerarkaas wuxuu adkeeyaa xadka u dhexeeya labada qaybood. Fal la arko inuu jabiyay xeerarkaas waxaa lagu magacaabaa nijaas ama xadgudub, waxaana laga yaabaa in laga hor yimaado si diimeed, bulsheed ama sharci ahaan. Dalal qaar waxay leeyihiin sharciyo ku saabsan xushmadda diimaha ama astaamaha qaran.

Muqaddas iyada oo aan diin lahayn

Erayga muqaddas waxaa sidoo kale loo isticmaalaa meelo aan diin toos ah lahayn. Tusaale, calanka qaranka, xusuusta dagaalka, ama xeerar aasaasi ah sida xaqa nolosha, waxaa lagu tilmaamaa "muqaddas" si loo muujiyo in aan looga doodo ama aan lagu ganacsan. Isticmaalkan wuxuu tusinayaa in habka muqaddasnimada — kala-soocid iyo xushmad la qasbay — uu ka baxsan yahay xadka diimaha.