Murti

Murti waa awoodda qofku ku isticmaalo aqoontiisa, waaya-aragnimadiisa iyo garashadiisa si uu u qiimeeyo xaalad kadibna go'aan ku habboon u gaaro. Ma aha oo keliya in badan la ogyahay; waxay ku xiran tahay sida aqoonta loo dhaqan-geliyo waqti iyo meel gaar ah. Sidaas darteed murti waxaa badanaa lagu qeexaa sida isku-darka aqoonta, xisaab-celinta, iyo dulqaadka.

Erayga Af-Soomaaliga ah ee murti wuxuu sidoo kale tilmaamaa hadal gaaban oo macne dheer sida maahmaahda iyo talada waayeelka. Marka la yidhaahdo 'nin murti leh' waxaa loola jeedaa qof hadalkiisu miisaaman yahay oo dadku ku tashadaan. Halkaas ayay ka muuqataa in murtidu tahay wax bulshadu aqoonsato oo lagu kalsoon yahay, ee aan ahayn sifo qofku is-siiyo.

Qeexid iyo qaybo

Falsafadda hore ee Giriigga, murtida (sophia) waxaa lagu tiriyey mid ka mid ah sifooyinka wanaagga ugu muhiimsan. Aristotle wuxuu kala saaray labo nooc: murtida aragtiyeed ee ku saabsan fahamka runta guud, iyo murtida wax-qabadka (phronesis) oo ah awoodda lagu doorto ficilka saxda ah ee xaaladda gaarka ah. Kala-saaridaas ayaa weli lagu isticmaalaa doodaha casriga ah ee cilmi-nafsiga.

Diinta iyo dhaqanka

Diimaha waaweyn oo dhan waxay leeyihiin qaybo qoraal ah oo murti ah. Kitaabka Quduuska ah wuxuu leeyahay buugaag sida Maahmaahyada iyo Wacdiyaha. Quraanka iyo xadiisyada waxaa ku badan tilmaamo ku saabsan xikmadda, oo ah eray Carabi ah oo isku macne ah murti. Dhaqamada afka lagu wareejiyo, sida kuwa Soomaalida, murtida waxaa lagu keydiyaa maahmaah, sheeko, gabay iyo xeerar.

Baaritaanka casriga

Cilmi-nafsiga qarniga 20-aad ka dib wuxuu isku dayay in murtida lagu cabbiro qaab tijaabo ah. Baaritaannada waxay diiradda saaraan sida dadku u fahmaan in aqoontu xadidan tahay, sida ay u tixgeliyaan aragtiyo kala duwan, iyo sida ay ula qabsadaan is-khilaafka. Natiijooyinku ma wada ekaanin, waana adag tahay in murti lagu cabbiro imtixaan keliya.