Murtimaal

Murtimaal (falsafad) waa cilmi baara su'aalaha aasaasiga ah ee ku saabsan jiritaanka, aqoonta, runta, anshaxa iyo caqliga. Erayga 'falsafad' wuxuu ka soo jeedaa Giriigii hore, oo macnihiisu yahay 'jacaylka xigmadda'. Af-Soomaaliga waxaa sidoo kale loo yaqaannaa murtimaal ama cilmiga waaya-aragtida, qofka ku shaqeeyana waxaa la yidhaahdaa filasoof.

Falsafaddu kama shaqayso tijaabo shaybaar oo kaliya sida sayniska dabiiciga ah. Habka ugu weyn waa falanqayn caqli ah: qeexid erey, dhisid dood, iyo tijaabinta doodaha lid ku ah. Filasoofku wuxuu su'aal ka keenaa waxyaabaha dadka badankoodu u qaataan wax iska cad, tusaale ahaan: maxaa aqoon ka dhigaya rumaysad? Ma jiraa xaqiiqo ka madax bannaan maskaxda dadka?

Qaybaha waaweyn

Falsafadda waxaa caadi ahaan loo qaybiyaa dhowr qaybood. Metafiisigga (cilmiga jiritaanka) wuxuu baaraa waxa jira iyo sida uu u dhisan yahay. Ebistemoloji (cilmiga aqoonta) wuxuu eegaa asalka iyo xuduudaha aqoonta. Anshaxa (etiga) wuxuu baaraa waxa wanaagsan iyo waxa xun ee ficilka bini'aadamka. Manteqa (loojigga) waxay qeexdaa sharciyada doodda saxda ah. Waxaa sidoo kale jira ismaqbaal (istetig) oo ku saabsan quruxda iyo farshaxanka, iyo falsafadda siyaasadda oo eegta awoodda, caddaaladda iyo dawladda.

Taariikh kooban

Dhaqamo badan ayaa leh dhaqan falsafadeed. Giriigii hore waxaa lagu xusaa Suqraad, Aflaaduun iyo Aristotle, kuwaas oo saldhig u noqday qaab-dhismeedka doodda reer galbeedka. Hindiya iyo Shiinaha waxaa ka soo baxay dhaqamo qoto dheer, sida falsafadda Buudhiisiga iyo tii Konfuusiyaas. Xilligii dhexe ee Islaamka, culimo sida Al-Kindi, Al-Faarabi, Ibnu Siina iyo Ibnu Rushd ayaa horumariyay manteqa iyo metafiisigga, waxayna gacan ka geysteen in shaqooyinka Aristotle gaadhaan Yurub.

Falsafadda casriga ah

Laga bilaabo qarniyadii 17-aad iyo 18-aad, su'aalaha ku saabsan aasaaska aqoonta ayaa noqday xarunta. Waxaa ka soo baxay laba dariiq oo waaweyn: kuwa xoogga saara caqliga (raashinaliisamka) iyo kuwa xoogga saara waaya-aragga dareenka (ambiirisamka). Qarniyada 20-aad iyo 21-aad, falsafaddu waxay u kala baxday dhowr habsocod, oo ay ka mid yihiin falsafadda falanqaynta ee diiradda saarta luqadda iyo manteqa, iyo dhaqamada qaaradaha Yurub ee eega macnaha nolosha, taariikhda iyo awoodda.

Xidhiidhka cilmiyaha kale

Falsafaddu waa asalka cilmiyo badan oo maanta madax bannaan. Fiisigiska, cilmiga nafsiga iyo siyaasadda waxay dhammaantood ka soo baxeen su'aalo falsafadeed. Maanta waxay weli la shaqeysaa qaybo cusub: falsafadda sayniska, falsafadda maskaxda, iyo anshaxa tignoolajiyada iyo garaadka macmalka ah, halkaas oo su'aalaha ku saabsan miyir-qabka iyo mas'uuliyadda dib loo eegayo.