Naafo

Naafo (Ingiriisi: disability) waa eray loo isticmaalo xaalad jireed, dareen, maskaxeed ama garasho oo muddo dheer socota, taasoo marka ay la kulanto caqabado deegaan iyo hab-dhaqan bulsheed ay ku adkeyneyso qofka inuu si buuxda uga qayb galo nolosha bulshada. Ereyga Soomaaliga ah waxaa sidoo kale loo yaqaan "naafada" marka la tilmaamayo koox dad ah.

Naafadu ma aha hal nooc. Waxaa ka mid ah naafanimada dhaqdhaqaaqa (tusaale, luminta addin ama adeegsiga kursi-curcurka), aragga iyo maqalka, hadalka, iyo naafanimada garashada iyo maskaxda. Qaar waa dhalasho, qaarna waxay ka dhashaan shil, cudur, dagaal, miinooyin ama da'da korodhka.

Fahamka naafada: laba qaab

Qaabka caafimaadka (medical model) wuxuu naafada u arkaa arrin ku saabsan jirka qofka oo daaweyn u baahan. Qaabka bulshada (social model) ayaa se caqabadda ku xiraya dhismaha iyo nidaamyada: jaranjaro aan jid kursi-curcur lahayn, macluumaad aan qoraal-taabasho (Braille) ku jirin, ama fikrado takooreed. Qeexitaannada casriga ah ee hay'adaha caafimaadka caalamiga ah waxay isku daraan labada aragti: naafadu waa isdhexgalka xaaladda qofka iyo deegaankiisa.

Xuquuqda iyo sharciga

Qarniga 21-aad bilowgiisa, Qaramada Midoobay waxay ansixisay heshiis ku saabsan xuquuqda dadka naafada ah. Heshiisku wuxuu dowladaha saaraa waajibaad ah in ay hubiyaan helitaanka waxbarasho, caafimaad, shaqo iyo ka qaybgalka siyaasadda, iyo in la sameeyo "habaynta macquulka ah" (reasonable accommodation) — isbeddello yar oo goobta shaqada ama iskuulka lagu sameeyo si qofku u shaqeeyo.

Helitaan iyo tignoolajiyad

Helitaanku (accessibility) wuxuu ka dhigan yahay in adeeg iyo dhisme laga bilaabo naqshadeynta loogu talo galo dhammaan isticmaalayaasha. Tusaalooyinka waxaa ka mid ah jidadka jiirada ah, luqadda calaamadaha, qoraalka Braille, barnaamijyada shaashadda akhriya, iyo qalabka caawinta dhaqdhaqaaqa. Waxaa sidoo kale muhiim ah in af-celinta iyo qorshaha degdegga ah ay ku jiraan tallaabooyin naafada ku habboon.