Nafaqo

Nafaqo (Ingiriisi: nutrient) waa wax kasta oo cuntada ku jira oo jidhku isticmaalo si uu tamar u helo, unugyo u dhiso, ama howlo kiimikaad ah u fuliyo. Nafaqada waxaa lagu heli karaa cunto iyo cabitaan; qaar ka mid ah jidhku isagu ma samayn karo, sidaas darteed waa in laga helaa cuntada.

Bayoolajiyada waxaa lagu qeexaa nafaqada iyada oo la eegayo tirada loo baahan yahay. Nafaqada la cuno tiro badan — sida karbohaydraytka, borotiinka iyo dufanka — waxaa loo yaqaan makro-nafaqo. Kuwa tiro yar loo baahan yahay, sida fiitamiinnada iyo macdanta, waxaa loo yaqaan maykro-nafaqo. Biyaha sidoo kale waa qayb lagama maarmaan ah.

Makro-nafaqada

Karbohaydraytku waa isha tamarta ugu degdegsan; jidhku wuxuu u kala jaraa sonkorro fudud sida glucose. Borotiinku wuxuu ka kooban yahay amino asiidyo, kuwaas oo loo isticmaalo dhismaha muruqyada, enzaymyada iyo hormoonnada; qaar ka mid ah amino asiidyada waa muhiim (essential), taas oo macnaheedu yahay in cuntada laga helo. Dufanku wuxuu tamar cufan siiya, wuxuuna gacan ka geystaa nuugista fiitamiinnada dufanka ku milma sida A, D, E iyo K.

Maykro-nafaqada

Fiitamiinnada waa walxo dabiici ah oo gacan ka geysta howlaha enzaymyada. Waxaa loo kala saaraa kuwa biyaha ku milma (sida fiitamiin C iyo kooxda B) iyo kuwa dufanka ku milma. Macdanta — sida birta, kaalshiyamka, sinkka, aayoodhiinka iyo bootaasiyamka — waa walxo aan dabiici ahayn oo ka qayb qaata dhismaha lafaha, gaadiidka ogsijiinta iyo dheelitirka biyaha iyo koronto-yaraha jidhka.

Nafaqo-yaraan iyo nafaqo-badan

Marka nafaqo gaar ah lagu waayo cuntada muddo dheer, waxaa dhalan kara xanuunno la xiriira yaraanta, tusaale ahaan dhiig-yaraanta bir-la'aanta. Dhinaca kale, nafaqo qaar haddii tiro aad u badan loo qaato waxay waxyeello keeni kartaa, gaar ahaan fiitamiinnada dufanka ku milma iyo macdanta qaarkood. Sidaas darteed talooyinka caafimaadka waxay ku dhisan yihiin xadadka la taliyay maalin kasta.