Naftirka

Naftirka (af-Ingiriisi: self) waa fikradda ku saabsan qofka sida uu isu garto oo uu isu aqoonsado. Waa isku-darka waaya-aragnimo, xusuus, dabeecad iyo doorasho oo qofku u haysto inay isaga khusaysaan, ee uu ku dhaho "aniga". Su'aasha aasaasiga ah ee mowduuca ku wareegtaa ma tahay: naftirku ma yahay shay dhab ah oo joogto ah, mise waa sawir maskaxdu samayso oo isbeddelaya?

Erayga Soomaaliga ah 'nafta' ama 'naftirka' waxaa loo isticmaalaa laba dariiqo. Mid waa isticmaalka guud ee sheegaya qofka lafteeda. Midka kalena waa isticmaal falsafadeed oo tilmaamaya xarunta miyir-qabka. Qaybaha soo socdaa waxay eegayaan sida cilmiga kala duwan ay mowduuca u dhigaan.

Aragtiyaha falsafadda

Falsafadda reer galbeedka, dooddu waxay badanaa u kala baxdaa laba dhinac. Dhinaca hore, oo lala xiriiriyo qorayaal sida Descartes, wuxuu qabaa in jiritaanka fekerku caddaynayo inuu jiro maado fekereysa oo joogto ah. Dhinaca kale, oo lala xiriiriyo Hume, wuxuu qabaa in marka qofku is-baaro uu kaliya helo silsilad waaya-aragnimo oo isbeddelaya, ee uusan helin shay hoos u yaal. Falsafadda Buddhistaha waxay leedahay fikrad la mid ah (anattā) oo diidaysa naftir go'an.

Cilmi-nafsiga

Cilmi-nafsigu wuxuu naftirka u qaybiyaa qaybo la cabbiri karo. Waxaa ka mid ah is-fikradda (self-concept), oo ah waxa qofku isku sheego, iyo is-qiimaynta (self-esteem), oo ah sida uu isu qaddariyo. Sidoo kale waxaa jira is-xakamaynta, oo ah awoodda qofku ku joojiyo dareen degdeg ah si uu u gaaro yool fog. Cilmi-baarisyada horumarka carruurta waxay eegaan da'da uu ilmuhu ku bilaabo inuu muraayadda ku garto naftiisa.

Naftirka bulshada

Aragtiyo bulsheed ayaa qabta in naftirku uusan gudaha oo keliya ka soo bixin, balse uu ka dhasho isdhexgalka dadka kale. Qofku wuxuu naftiisa ka arkaa jawaabta uu dadka kale ka helo, sidaas darteedna doorka bulshada, luqadda iyo dhaqanku wuxuu qayb ka yahay dhismaha naftirka. Bulshooyinka qaar naftirka waxaa lagu qeexaa xiriirka qoyska iyo qabiilka, halka kuwa kale ay xoogga saaraan madax-bannaanida shakhsiga.