Neefsi

Neefsi waa habka noolahu ku helo ogsijiin (oxygen) oo uu ku saaro kaarboon-laba-ogsaydh (carbon dioxide). Erayga waxaa loo isticmaalaa laba macne oo isku xiran: mid waa dhaqdhaqaaqa jirka ee hawada la nuugo oo la saaro, midka kalena waa falcelinta kiimikaad ee unugyada dhexdooda ku dhacda oo tamar laga soo saaro cuntada.

Noolaha badankiis wuxuu u baahan yahay ogsijiin si uu sonkorta iyo dufanka u kala jajabiyo oo tamar u beddelo. Habkaas waxaa lagu magacaabaa neefsiga unugeed. Waxa ka soo baxa waa tamar (ATP), biyo iyo kaarboon-laba-ogsaydh, kaas oo dib jirka uga baxa.

Kala qaybsanaanta erayga

Neefsiga dibadda (external respiration) waa gaaska lagu beddesho meesha jirku hawada kula kulmo — sida sambabada dadka, gafuurka kalluunka, ama daloolada cayayaanka. Neefsiga gudaha (internal respiration) waa gaaska u gudbaya dhiigga iyo unugyada. Neefsiga unugeed (cellular respiration) waa falcelinta biokiimikaad ee gudaha unugga ka dhacda, gaar ahaan qaybta loo yaqaan mitokondriyo.

Nidaamka dadka

Marka la neefsato, muruqa loo yaqaan diaphragm iyo muruqyada feedhaha ayaa hawada u soo jiidaya sambabada. Hawadu waxay marta sanka ama afka, kadib qoorta, hunguriga hawada (trachea), laamaha bronchial-ka, ilaa ay gaarto kiishashka yaryar ee alveoli. Halkaas ogsijiinku wuxuu u gudbaa dhiigga xididada yaryar, kaarboon-laba-ogsaydhkuna wuxuu ka soo baxaa. Ogsijiinka waxaa qaada hemoglobin oo ku jira unugyada dhiigga cas.

Xawaaraha neefsiga waxaa maamula xarumo ku yaal maskaxda hoose (brainstem), oo si weyn u dareensan heerka kaarboon-laba-ogsaydhka iyo aashitada dhiigga. Sidaa darteed marka jirku shaqeeyo, neefsigu wuu kordhaa iyada oo aan qofka go'aan gaar ah ka qaadin.

Kala duwanaanta noolaha

Noolaha yaryar sida bakteeriyada iyo dixiriga waxay gaaska si toos ah ku beddelaan maqaarkooda. Kalluunku wuxuu isticmaalaa gafuur (gills) oo biyaha ka soo saara ogsijiinka milmay. Cayayaanku waxay leeyihiin nidaam tuubbooyin (tracheae) oo hawada si toos ah u gaarsiiya unugyada. Dhirtu waxay ogsijiin isticmaashaa neefsiga unugeed, iyadoo isla mar ahaantaana ogsijiin soo saarta marka ay iftiinka ku sameyso fotosintesis.

Waxaa kaloo jira nooc neefsi ah oo ogsijiin la'aan ku dhaca, oo lagu magacaabo neefsi anaerobic. Tusaale, muruqyada dadka marka ogsijiin ku yaraado waxay soo saaraan laktik-asiid, halka qaar ka mid ah bakteeriyada iyo khamiirka ay isticmaalaan hab halaag (fermentation) si ay tamar u helaan.